Sədrəddin Soltan: "Birmənalı şəkildə ərəb ölkələri İranla ABŞ-a qarşı birləşməyəcək"
İranın ABŞ-sız regional düzən qurmaq istəyi daha çox siyasi məqsəd və strateji mesaj kimi qiymətləndirilir. Bunun reallıqda mümkün olması üçün bir neçə əsas şərt eyni anda formalaşmalıdır. Əvvəla, Amerika Birləşmiş Ştatlarının regiondakı hərbi və siyasi təsiri ciddi şəkildə azalmalıdır. Hazırda ABŞ-ın Yaxın Şərqdə həm hərbi bazaları, həm də güclü müttəfiqləri var və bu təsirin qısa müddətdə yoxa çıxması real görünmür.
Digər tərəfdən, regionun əsas ölkələri, məsələn, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri İranın liderliyini qəbul etməli və ya ən azı onunla razılaşma əldə etməlidir. Halbuki, bu ölkələr arasında rəqabət və maraq toqquşmaları hələ də davam edir.
Eyni zamanda, İranın özü iqtisadi və hərbi baxımdan daha güclü olmalıdır. Sanksiyalar, daxili iqtisadi problemlər və beynəlxalq təzyiqlər onun bu rolu tam şəkildə həyata keçirməsini mümkünsüz edir. Bu boşluğu doldurmaq üçün Çin və Rusiya kimi ölkələrin dəstəyi vacib ola bilər, amma bu da regionu tam sabit etmir, sadəcə güc balansını dəyişir.
Bundan əlavə, Yaxın Şərqdə davam edən münaqişələr azalmadan vahid və sabit regional sistem qurmaq qeyri-mümkündür. Ona görə də bu ideya nəzəri baxımdan mümkündür, amma hazırkı şəraitdə daha çox siyasi mövqe və gələcəyə yönəlmiş məqsəd kimi görünür.
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” nəşrinə açıqlamasında bildirib ki, İran İslam Respublikası uzun illərdir ABŞ və İsraildən kənar, müsəlman və region ölkələrindən ibarət blok formalaşdırmaq istəyir. Onun fikrincə, bu blok regiondankənar qüvvələrə qarşı nəzərdə tutulur: “Amma hadisələrin inkişafı və region ölkələrinin maraqları göstərir ki, İranın və ya başqa ölkələrin nəzərdə tutduğu və ya iddia etdiyi bu proqram ABŞ və Böyük Britaniyasız mümkün deyil. O baxımdan İran hakimiyyətinin bu ideyası da regiondakı şərtlər daxilində mümkünsüz görünür. Regionun hansı ölkəsi ABŞ-a qarşı İranla bir blokda birləşə bilər, yaxud ABŞ-sız regionda hansı qruplaşma və ya bloklaşma mümkündür?! Ərəb ölkələrinin İran İslam Respublikasına münasibəti bəllidir. Birmənalı şəkildə ərəb ölkələri İranla ABŞ-a qarşı birləşməyəcək. Pakistan ABŞ-ın müttəfiqidir, Türkiyə ABŞ-la NATO çərçivəsində strateji tərəfdaşdır, İraq və Suriya da ABŞ-la müttəfiq sayılır. Belə olan halda İran Ermənistanla ABŞ-a qarşı blok yarada bilərmi? Təbii ki, bu mümkün deyil. Ermənistan da hazırkı durumuna görə Rusiyadan qoparaq ABŞ-a və Avropaya sığınmağa çalışır.
İran İslam Respublikası və oradakı hakim ideologiya Azərbaycana qarşıdır. Orada panfarsist düşüncə mərkəzi Güney Azərbaycanı assimilyasiya etməyi hədəfləyib. Ona görə də Azərbaycanla da İranın hər hansı bir blok yaratması mümkün deyil.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın iştirakı olmadan regional və regiondan kənar müsəlman ölkələrinin birliyi mövcuddur – İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və İslam Konfransı Təşkilatı (İKT). Yəni İslam adı altında hazırda iki təşkilat var. Bu təşkilatlarda ABŞ təmsil olunmur. Əgər elə bir potensial varsa, bu təşkilatların fəaliyyətini gücləndirsinlər - bu mümkündürmü? Əlbəttə, mümkün deyil. Ona görə də Tehran hakimiyyətinin bu arzusu elə arzu olaraq qalacaq, reallaşmayacaq.
Bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşərdi ki, ötən əsrin 60-cı illərində Türkiyə Yaxın Şərq regionunda böyük müsəlman birliyinin yaradılmasına cəhd edildi, amma alınmadı. Bundan əlavə, Türkiyənin mərhum baş naziri, rəhmətlik Nəcməddin Ərbakan İslam ölkələrindən ibarət “Böyük Səkkizlik” yaratmağa çalışdı və bununla bağlı əməli addımlar da atdı. Lakin İran, Liviya və Misir kimi müsəlman dövlətlərinin davranışları üzündən həmin birlik baş tutmadı. Ona görə də İran İslam Respublikasının ideyası mövcud şərtlər daxilində yalnız ideya olaraq qalacaq.”
Akif NƏSİRLİ
