Mehman İsmayılov: "Heç bir ideoloji rejimi, xüsusilə də dinlə pərdələnmiş teokratik sistemi təkcə lideri aradan götürməklə dəyişmək mümkün deyil"
ABŞ və İsrailin 2026‑cı ilin fevralından başlayan əməliyyatlarında bəzi İran liderləri hədəflənib öldürülərkən, prezident Məsud Pezeşkian, xarici işlər naziri Abbas Əraqçi və bir neçə digər yüksək səviyyəli fiqur sağ qalıb. Bu fərqləndirilmiş seçimin səbəbi nədir? Sağ qalanlar rejimin yaşaması üçün elə də kritik sayılmadığı üçün qorunub, yoxsa ABŞ və İsrail bunu İran dövlət elitasını parçalamaq və təsir yaratmaq üçün strateji şəkildə edir? Sağ qalanların daha güclü mühafizə ilə təmin olunması bu qərarda rol oynayıbmı? Bu seçmə, İsrail və ABŞ tərəfindən qurulmuş bir taktiki oyunun nəticəsidirmi, yoxsa təbii hərbi və siyasi məntiqin məhsuludur?
Sözügedən məsələni izah etmək üçün bir neçə amili nəzərə almaq lazımdır. ABŞ və İsrailin hədəf seçimi sadəcə “kim kritikdirsə onu vurmaq” prinsipi ilə məhdudlaşmır, bu həm də strateji məqsəd və təhlükəsizlik balansına bağlıdır.
İlk olaraq, hədəflərin strateji əhəmiyyəti önəmlidir. İran kimi mürəkkəb və iyerarxik bir sistemdə bütün liderlər eyni rol oynamır. Məsələn, yüksək rütbəli hərbi komandirlər, nüvə proqramı ilə bağlı rəhbərlər və ya təhlükəsizlik qüvvələrinin effektiv fəaliyyətinə təsir göstərə biləcək şəxslər əsas hesab olunur. Bu liderlər hədəfləndikdə, rejimin qərarvermə prosesi zəifləyir, əməliyyat qabiliyyəti məhdudlaşır və daxili gərginlik artır. Digər tərəfdən, dövlət aparatında olsa da, rejimin davamlılığı üçün həyati olmayan fiqurlar hədəf alınmır. Onların vurulması ya strateji məqsədə çatdırmaz, ya da əlavə risk yarada bilər.
İkinci amil təhlükəsizlik və mühafizədir. Sağ qalan bəzi liderlər güclü şəxsi mühafizə ilə qorunur, hədəfə çatmaq çətindir və bu da ABŞ və İsrailin əməliyyat planlamasında nəzərə alınır. Mühafizə ilə qorunan şəxslərin vurulması həm risklidir, həm də uğursuz əməliyyat zamanı diplomatik və təhlükəsizlik nəticələrini artırır.
Üçüncü amil taktiki oyun və mesaj vermədir. Seçmə hədəf vurma rejim daxilində qeyri-müəyyənlik və gərginlik yaradır. Əgər kritik şəxslər hədəflənir və vurulursa, idarəetmə çətinləşir. Eyni zamanda sağ qalanlar hələ də rol oynayırsa, rejim tamamilə iflic olmur, amma daxili qarşıdurmalar və güc balansının dəyişməsi müşahidə olunur. Bu, həm daxili, həm də beynəlxalq mesaj verir: rejim hələ mövcuddur, amma ABŞ və İsrailin strateji imkanları da böyükdür.
Yekunda, sağ qalanların qorunması həm strateji seçimin, həm hərbi məntiqin, həm də taktiki hesablamaların nəticəsidir. Bu, təbii hərbi və siyasi məntiqin məhsulu ilə yanaşı, ABŞ və İsrail tərəfindən qurulmuş daha geniş taktiki oyunun bir hissəsidir. Yəni, sadəcə təsadüf deyil, hər hədəf seçimi konkret məqsəd və nəticəyə yönəlmişdir.
Siyasi şərhçi Mehman İsmayılov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” nəşrinə bildirib ki, ABŞ və İsrailin İranın hərbi, siyasi və dini liderlərinin məhv edilməsinə yönəlik siyasəti olduqca yanlış bir gediş kimi ortaya çıxıb: “Əlbəttə, İranın dini, hərbi və siyasi rəhbərlərinin məhv edilməsi planı İsrailin layihəsidir. Netanyahu hökuməti belə düşünürdü ki, İranın dini, hərbi və siyasi liderlərini aradan götürməklə rejimi dəyişə biləcəklər. Amma onlar anlamadılar ki, İranda dinlə pərdələnmiş ideoloji bir rejim var. Əhali üçün bu dini rejim kimi təqdim olunur, amma əslində İran rəhbərliyi İslam dini ilə pərdələnmiş, aqressiyanı yüksək səviyyədə təşkil etmiş bir dövlətdir. Orada Xameneini öldürməklə rejimi dəyişmək mümkün deyil. Bəsic və SEPAH-ın rəhbərlərini aradan götürməklə də heç nə dəyişmədi. Bunun tam əksinə olaraq ölkədə xaos yarana bilər.
Onlar xüsusilə Əli Laricanini aradan götürdükdən sonra anladılar ki, artıq İranda mərkəzi hakimiyyət adından danışa biləcək həlledici bir şəxs yoxdur. Bu olduqca yanlış addım idi. İsrailin bu xətti ilə irəliləyən ABŞ prezidenti Donald Tramp indi anlayır ki, bu gün İranı faktiki olaraq idarə edən mərkəzi bir fiqur yoxdur. İran prezidenti nominal fiqurdur, ali lider sayılan Müctəba Xameneyinin harada olduğu bilinmir, yerdə qalır SEPAH-ın liderləridir, onların da 40-dan çoxu məhv edilib.
Bu xüsusi bir kombinasiya deyil, sadəcə olaraq aparılmış yanlış xəttin ortaya çıxardığı mənzərədir. Onlar düşünürdülər ki, dini, siyasi və hərbi liderləri aradan götürməklə rejimi dəyişmək olar. Lakin ideoloji rejimi bu cür dəyişmək mümkün deyil. Sovet rejiminin necə çökdüyünü və sonradan oxşar siyasi xəttin yenidən formalaşdığını görmüşük. Bu gün Rusiyada rejim dəyişibmi? Əgər lideri aradan götürməklə ideoloji rejimi dəyişmək mümkün olsaydı, bu tip dövlətlərdə bir lideri məhv etməklə məsələni həll edərdilər.
Amma Sovet İttifaqı çökdü, Rusiyada rəhbərliyə demokrat kimi təqdim olunan Boris Yeltsin gəldi və yenə də oxşar aqressiv xətt davam etdi. Daha sonra isə bu xətti daha sərt şəkildə Putin davam etdirdi. Mahiyyət etibarilə Rusiyadakı rejim Sovet dövründən köklü şəkildə fərqlənmir. Ona görə də İranda atılan bu addımlar xüsusi əməliyyat nəticəsində idarəolunan parçalanma yaratmaq məqsədi daşımırdı. Heç bir ideoloji rejimi, xüsusilə də dinlə pərdələnmiş teokratik sistemi təkcə lideri aradan götürməklə dəyişmək mümkün deyil.”
Akif NƏSİRLİ
