Məlum olduğu kimi, Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) hökumət başçıları və vitse-prezidentlərinin, eləcə də müşahidəçi dövlətlər olan Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikasının ikinci görüşü keçirildi. ABŞ və İsrail arasında İranla qarşıdurmanın yaratdığı artan gərginlik və ənənəvi marşrutların pozulması fonunda təşkilat siyasi bəyannamələrdən kənara çıxaraq Avrasiya nəqliyyat arxitekturasının yaradılmasına doğru irəliləyir. Prezident İlham Əliyev iclas iştirakçılarını qəbul etdi.
Bu il Birgə Ərazi Birliyinə sədrlik edən Azərbaycan niyyətlərdən sərt praktik mexanizmlərə keçid kursunu müəyyənləşdirir. Bu kurs 2025-ci ilin oktyabr ayında Qəbələ Bəyannaməsində təsbit edilib və hazırkı görüş onun birbaşa həyata keçirilməsində bir mərhələdir.
İclası açan baş nazir Əli Əsədov vurğuladı ki, rəsmi Bakı həmrəyliyi gücləndirmək və birgə təşəbbüsləri irəli aparmaq üçün bütün səylərini əsirgəməyəcək. Onun çıxışının əsas məqamı Zəngəzur dəhlizinin həyata keçirilməsi olub. Əsədov bildirib ki, "Zəngəzur dəhlizi Naxçıvan Muxtar Respublikasını Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirən sadəcə bir marşrut deyil. Bu, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna (TBNM) inteqrasiya edən və bütün türk dünyasını birləşdirən strateji bir layihədir. O, əlavə edib ki, dəhliz bütün makroregion üçün yeni kommunikasiya imkanları yaradacaq və vahid infrastrukturun inkişafını asanlaşdıracaq. Azərbaycanın təşəbbüsünə dəstək Astanadan gəldi. Qazaxıstanın baş naziri Oljas Bektenov ölkənin Zəngəzur dəhlizi layihəsinə qoşulmağa hazır olduğunu rəsmi olaraq təsdiqlədi. O qeyd etdi ki, qlobal qeyri-sabitlik şəraitində ərzaq və enerji təhlükəsizliyi nəqliyyat yollarının etibarlılığından birbaşa asılıdır. Bu kontekstdə, Orta Dəhliz ən təhlükəsiz tranzit marşrutuna çevrilir. Bektenov bildirib ki, Astana 2026-cı ildə Bakı ilə bu marşrutun statusunu yüksəldəcək hökumətlərarası saziş imzalamağı planlaşdırır: "Qazaxıstan layihədə iştirak etməyə hazırdır. Bir sıra şirkətlərimiz artıq dəmir yolu infrastrukturunun tikintisi və modernləşdirilməsinə maraq göstərib". Qırğızıstanın baş naziri Adilbek Kasımalıyev xatırladıb ki, prezident Sadır Japarov ötən il keçirilən "Orta Asiya - Asiya-Sakit Okean Regionu" görüşündə "Zəngəzur Dəhlizi Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun məntiqi davamıdır" demişdi: "Bu nəqliyyat əlaqəsi Çinin Sakit Okean sahillərini Orta Asiya, Xəzər regionu, Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarları ilə birləşdirəcək və həmçinin regionda inteqrasiya olunmuş infrastrukturun inkişafına kömək edəcək". Özbəkistanın baş naziri Abdulla Aripov da layihəni dəstəkləyərək əlavə etdi ki, Orta Dəhlizin inkişafı, yeni logistik imkanlar yaradan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan və Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu layihələrinin həyata keçirilməsi də eyni dərəcədə vacibdir. Bakı, Astana, Bişkek və Daşkənd Avrasiya təhlükəsizliyi üçün yeni bir çərçivə formalaşdırır və iqtisadi inteqrasiya geosiyasi çağırışlara cavab halına gəlir.
Bakı sammitindən əsas xəbərdarlıq Türkiyənin vitse-prezidenti Cövdət Yılmazın açıqlaması idi: İran-İsrail-ABŞ üçbucağındakı qarşıdurma artıq lokal böhran olmaqdan çıxıb və bütün birləşmiş ərazi icması üçün birbaşa mövcudluq təhlükəsinə çevrilib. Yılmaz çıxışında qlobal institutların iflic vəziyyətinin geniş əraziləri bürümək təhlükəsi ilə üzləşən böhranların dayandırılmasına mane olduğunu vurğuladı: "İran, İsrail və ABŞ arasında artan gərginlik bütün coğrafi ərazimizdə sülhü təhdid edir. Biz regionu tədricən qeyri-sabitlik girdabına çəkmək cəhdinin şahidi oluruq". O, riskin episentrinin artıq Hörmüz boğazına keçdiyini vurğulayıb. Bu strateji arteriyadakı münaqişə təkcə regional təhlükəsizliyi deyil, həm də qlobal iqtisadiyyatın yaşamasını təhdid edir: "Vacib infrastruktur və enerji obyektlərinə hücumlar qlobal miqyasda dönməz fəlakətə səbəb ola bilər. Biz dərhal atəşkəsə və geri dönüş nöqtəsi qəbul edilməzdən əvvəl diplomatiya dilinə qayıtmağa çağırırıq". Türkmənistan TDT-nin siyasi aspektindən uzaqlaşsa da, ümumtürk inteqrasiyası çərçivəsində birləşmə proseslərinin praktik aspektləri ilə getdikcə daha çox maraqlanır. TDT sammiti üçün Bakıya gələn baş nazirin müavini Nökərqulu Ataquliyev, Dəmir Yolu Nəqliyyatı naziri Məmməd Akməmmədov və Ticarət və Xarici İqtisadi Əlaqələr naziri Nəzər Ağaxanov da daxil olmaqla, Türkmənistan rəsmilərinin əhəmiyyətli bir kontingentinin olması özü üçün danışır. Rus ekspert Derya Karayev məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, bu nümayəndə heyəti Bakıya səfər etməzdən əvvəl Gürcüstana səfər etmiş və orada Qara dəniz-Xəzər dənizi marşrutuna xüsusi diqqət yetirərək Gürcüstanın logistika imkanları ilə tanış olmuşdular. Lakin bu səfərlərin məntiqi Türkmənistanın Orta Dəhlizin imkanlarından istifadə etmək və tədricən Qlobal Gateway kimi daha qlobal Aİ layihələrində iştirak etmək niyyətinin artdığını açıq şəkildə nümayiş etdirir. Türkmənistan bu öhdəliyi bu həftə Səmərqənddə keçirilən Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya Parlamentlərarası Forumunda, eləcə də 26 martda Aşqabadda Aİ Qlobal Gateway təşəbbüsü çərçivəsində keçirilən “Əlaqənin Gücləndirilməsi, İnvestisiyaların Cəlb Edilməsi və Davamlı İnkişaf üçün Yeni Üfüqlər” ixtisaslaşmış forumunda bir daha təsdiqlədi”. Transxəzər layihələrinin inkişafının dinc xarakter daşıması ilə bağlı israrlı bəyanatlarla əlaqədar olaraq, ekspert aşağıdakı fakta diqqət çəkib: ”Təxminən iki həftədir ki, İsrail təyyarələri Xəzər dənizinin İran sahilindəki Ənzəli limanını bombalayır. İsrail tərəfi ənənəvi olaraq bu cür hərəkətlərə münasibət bildirmir, lakin bu dəfə hava hücumlarının guya Rusiyadan İrana və əksinə silahların daşındığı liman obyektlərini hədəf aldığını bildirib. Məlum olub ki, zərbələr ticarət limanının özünə deyil, İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Sefidrud çayı boyunca limanın yuxarı hissəsindəki lövbər salan yerlərinə, qayıqlarına və korvetlərinə yönəlib. Coğrafi və logistik səbəblərə görə, bu qayıqlar və korvetlər Fars körfəzi müharibəsində iştirak edə və ya Amerika-İsrail koalisiyasını təhdid edə bilməzdi. Lakin Xəzər dənizində İran donanmasının məhv edilməsi, İran tərəfinin Xəzər dənizindəki birtərəfli layihələrinə və hərəkətlərinə qəti şəkildə qarşı çıxdığı ölkələrin əlini tamamilə azad edir. İndi bu layihələr müvəqqəti olaraq İranın hipotetik təhdidlərindən və hücumlarından qorunur”.
Tahir TAĞIYEV
