Bu il sentyabrın 1-nə Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği 530,9 milyon manat təşkil edib. Mərkəzi Bankın statistik bülleteninə görə, problemli kreditlər 2025-ci ilə 449,1 milyon manatla başlamışdı. Səkkiz ayda 81,8 milyon manat artım olub.
Mərkəzi Bankın hesabatında o da bildirilir ki, sentyabrın 1-nə 22 bankın cəmi aktivləri 55 milyard 672,4 milyon manat, cəmi öhdəlikləri 48 milyard 595,3 milyon manat, balans kapitalı 7 milyard 77,1 milyon manat olub. Hesabat ayında bankların kredit portfeli 0,7% və ya 206,7 milyon manat artaraq 28 milyard 704.9 milyon manata çatıb.
İqtisadçılar deyir ki, problemli kreditlərin artması bank sektoru üçün təhdid yaradır. Ölkədə problemli kreditlərin məbləği ilin əvvəlinə nisbətən 18,2 faiz, son 1 ildə isə 12,2 faiz artıb. Avqustun sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində xüsusi çəkisi 1,7 faiz təşkil edib. Bu nisbət iyulun sonuna da 1,7 faiz, ötən il dekabrın sonuna 1,5 faiz, ötən il avqustun sonuna isə 1,7 faiz olub. Hesab olunur ki, problemli kreditlərin həcminin artım dinamikasının tənzimlənməsi çox vacibdir. Səbəblərdən biri kredit verən zaman şəxsin ödəmə qabiliyyətinin doğru qiymətləndirilməməsidir. Əvvəlki dövrlərdə verilmiş kreditlər üzrə öhdəliklərin tam müəyyənləşdirilməməsi, yaxud öhdəliklərlə bağlı müştəriyə izahedici məlumatların verilməməsidir. Həmçinin kredit faizlərinin yüksək olduğu da öz sözünü deyir. Problemli kreditlərin artması ilk növbədə bank sektorunun dayanıqlığını sarsıdır. Kredit portfelində geri qaytarılmayan borcların payı artdıqca bankların gəlirləri azalır, zərərlər isə böyüyür. Bu isə bankların kapital ehtiyatlarının tükənməsinə və onların yeni kreditlər vermək imkanlarının məhdudlaşmasına gətirib çıxarır. Bankların etibarlılığı zədələnir, müştərilərin inamı azalır, depozitlərin kütləvi çıxarılması riski yaranır. Nəticədə bank böhranı baş verə bilər ki, bu da maliyyə sabitliyini ciddi şəkildə təhdid edir. Problemli kreditlərin çoxalması bütövlükdə ölkə iqtisadiyyatına da mənfi təsir göstərir. Bir tərəfdən, bankların yeni kredit vermək imkanlarının azalması sahibkarlığın maliyyələşdirilməsini çətinləşdirir. Bu isə investisiya fəaliyyətinin zəifləməsinə, yeni iş yerlərinin yaranmamasına və iqtisadi artımın ləngiməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən, əhalinin istehlak kreditlərinin artması və onların qaytarılmaması daxili tələbi azaldır, bazarda durğunluq yaradır. Üstəlik, dövlətin maliyyə siyasətinə də əlavə yük düşür.
Problemli kreditlərin artmasının ən ağrılı nəticələrindən biri sosial sahədə özünü göstərir. Borcunu qaytara bilməyən vətəndaşların sosial vəziyyəti ağırlaşır. Kredit yükü artdıqca əhali arasında psixoloji gərginlik yaranır. İş yerlərinin azalması və sosial təminat problemləri isə bu gərginliyi daha da gücləndirir. Problemli kreditlərin çoxalması dövlət büdcəsinə də təsirsiz ötüşmür. Əgər banklar iflas riski ilə üzləşirsə, dövlət onların maliyyə sabitliyini təmin etmək üçün müdaxilə etməli olur. Bu isə büdcə vəsaitlərinin əlavə xərclənməsinə gətirib çıxarır. Belə bir vəziyyətdə sosial layihələrə və inkişaf proqramlarına ayrılacaq vəsait azalır. Nəticədə dövlətin iqtisadi siyasətinin həyata keçirilməsi ləngiyir və maliyyə sabitliyi zəifləyir. Problemli kreditlərin çoxalması həm də maliyyə intizamının zəifləməsinə gətirib çıxarır. Əgər borcların qaytarılmaması halları kütləviləşirsə, digər müştərilərdə də eyni davranış modelinə meyil yarana bilər. Beləliklə, bank-müştəri münasibətlərində məsuliyyət prinsipləri zəifləyir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə maliyyə sisteminin sağlamlığını təhdid edən ən ciddi faktorlardan biridir. roblemli kreditlərin yaratdığı təhlükələrin aradan qaldırılması üçün kompleks tədbirlərə ehtiyac vardır. Əvvəla, banklar kredit portfelini formalaşdırarkən risklərin qiymətləndirilməsinə ciddi yanaşmalı, müştərilərin ödəmə qabiliyyətini real göstəricilər əsasında müəyyən etməlidirlər. İkincisi, dövlət iqtisadi sabitliyi təmin etmək, iş yerləri yaratmaq və əhalinin gəlirlərini artırmaq istiqamətində siyasət həyata keçirməlidir. Üçüncüsü, problemli kreditlərin həlli üçün restrukturizasiya, subsidiyalar və güzəştli proqramlar tətbiq edilə bilər. Bununla yanaşı, maliyyə savadlılığının artırılması da əhalinin borc öhdəliklərinə daha məsuliyyətli yanaşmasına kömək edər. onu da qeyd edək ki, problemli kreditlər iki yerə ayrılır - biznes məqsədli götürülmüş problemli kreditlər və istehlak kreditləri. İstehlak kreditləri birinci yerdədir. İstehlak kreditləri sayca biznes kreditlərindən çox olsa da, məbləğ olaraq biznes kreditləri daha böyükdür. Problemli kreditlərin artımında BOKT-ların da rolu var. İstehlak kreditlərinin böyük həcmi məhz BOKT-ların üzərinə düşür. Ona görə onların da fəaliyyətinə ciddi nəzarət olunmalıdır. Hesab edilir ki, problemli kreditlərin sağlamlaşdırılması onların əsas həlli yoludur. Şəxslərə və ya sahibkarlara şərait yaradılır ki, mövcud problemli kreditin ödənişini təmin etsinlər. Problemli kreditlər sağlamlaşdırılmadıqca onlar kredit portfelində öz yerini qoruyub saxlayacaqlar.
Ramil QULİYEV
