Bazarlarda fəaliyyət göstərən mikro sahibkarların vergi uçotuna dürmaq üçün hələ yarım il vaxtı var
Oktyabrın 1-dən etibarən Azərbaycanda bazarlara tətbiq edilən vergi nəzarəti gücləndiriləcək. Vergi Məcəlləsinə ötən ilin sonunda edilmiş dəyişikliklərə əsasən, bazarlarda icarəçilərin fəaliyyət göstərməsi yalnız onların icarəyə götürdükləri obyektlərin vergi orqanında uçota alınmasından sonra mümkün olacaq. Bu öhdəlik bazar mülkiyyətçiləri tərəfindən təmin edilməlidir.
Həmçinin, bazarlarda daşınmaz əmlaklar sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə edildikdə, təsərrüfat obyektinin girişində vergi orqanında uçota alınması ilə bağlı məlumat yerləşdirilməlidir. Yeni qanunvericilik tələblərinə əsasən, bazar mülkiyyətçiləri tərəfindən icarə müqaviləsinə xitam verilmiş, fəaliyyətini dayandıran və ya fəaliyyətini davam etdirən vergi ödəyiciləri barədə məlumat rübdə bir dəfə vergi orqanlarına təqdim edilməlidir. Bu dəyişikliklər kənd təsərrüfatı məhsulları bazarları və kənd təsərrüfatı kooperativi bazarlarına aid edilmir. Bazar mülkiyyətçiləri tərəfindən oktyabrın 1-dən növbəti 6 ay ərzində vergi orqanında uçota alınmamış təsərrüfat obyektinin və həmin obyekti icarəyə götürənlərin uçota alınması təmin edilməlidir. Bu tədbirlər qanunsuz sahibkarlıq fəaliyyətinin qarşısının alınmasına və uçot intizamının gücləndirilməsinə xidmət edəcək, bazarlarda uçotsuz fəaliyyətin qarşısını alacaq və icarə haqlarının rəsmiləşdirilməsinə gətirib çıxaracaq.
Bu qanunun qüvvəyə minməsi bazarlarda fəaliyyət göstərən icarədar mikro sahibkarların fəaliyyətinə necə təsir göstərə bilər?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, bu qanunvericilik dəyişikliyi bazarlarda fəaliyyət göstərən icarədar mikro sahibkarlar üçün bir neçə əsas təsir göstərəcək.
İlk növbədə mikro sahibkarlar artıq bazar obyektində fəaliyyət göstərmək üçün vergi orqanında qeydiyyatdan keçməlidirlər. Bu, onların rəsmi vergi ödəyicisi kimi uçota alınmasını tələb edir. Əgər qeydiyyatdan keçməsələr, fəaliyyət göstərmək mümkün olmayacaq.
Eyni zamanda uçota alınma prosesi bəzi sahibkarlar üçün əlavə sənəd işi və vaxt tələb edə bilər. Bazar mülkiyyətçiləri də bu məlumatları rübdə bir dəfə vergi orqanına təqdim etməlidirlər ki, mikro sahibkarlar üçün əlavə koordinasiya lazım olacaq.
Digər tərəfdən, rəsmi uçota alınmaq mikro sahibkarlara qanuni fəaliyyət imkanı verir. Uçotsuz fəaliyyətin qarşısı alındığı üçün cərimə və ya bazardan çıxarılma risqi azalır.
Bununla yanaşı, mikro sahibkarların bazar obyektinə ödənişləri rəsmi sənədləşdiriləcək. Bu, onların gəlirlərinin və maliyyə hesabatlarının şəffaf olmasına səbəb olur, gələcəkdə kredit və ya subsidiya kimi imkanları artıra bilər.
Bəzi mikro sahibkarlar üçün uçota alınma və rəsmi sənədləşmə maliyyə və vaxt baxımından çətinlik yarada bilər. Lakin orta və uzun müddətdə bu, fəaliyyətin sabitliyini və qanuni statusunu gücləndirəcək.
Yəni mikro sahibkarlar qısa müddətli inzibati və maliyyə yükü ilə üzləşə bilər, lakin qanuni uçot və rəsmi sənədləşmə onların bazarda fəaliyyətini təhlükəsiz və davamlı edəcək, həmçinin gələcəkdə maliyyə imkanlarını artıracaq.
Konkret nümunələrlə izah edək ki, oktyabrın 1-dən qüvvəyə minəcək dəyişikliklər bazarda fəaliyyət göstərən mikro sahibkarların gündəlik həyatına necə təsir edə bilər.
Əvvəl mümkün müsbət təsirləri qeyd edək.
Məsələn, meyvə-tərəvəz satışı ilə məşğul olan kiçik satıcı uçota alınırsa, artıq “qanunsuz fəaliyyət” risqi daşımır. Polis və ya digər qurumlar tərəfindən cərimələnmə ehtimalı azalır.
Rəsmi status ona gələcəkdə dövlət dəstəyi (subsidiyalar, güzəştli kreditlər və s.) əldə etmək imkanı verəcək.
Əvvəllər bəzi bazarlarda icarə ödənişləri “əlbəəl” və qeyri-rəsmi alınırdı. İndi müqavilələr və ödənişlər rəsmiləşəcək. Bu da sahibkarın hüquqlarını qoruyacaq – məsələn, bazar rəhbərliyi icarə haqqını səbəbsiz artıra bilməyəcək, çünki müqavilə və vergi uçotu tələb olunacaq.
Rəsmi uçot sahibkara gəlirlərini sübut etmək imkanı verəcək. Bu da gələcəkdə bankdan kredit almaq və ya dövlət dəstək proqramlarına qoşulmaq üçün ciddi üstünlükdür.
Mümkün mənfi təsirlər və risqlərə gəlincə, uçota alınan mikro sahibkar vergi öhdəlikləri ilə üzləşəcək.
Məsələn, əvvəl yalnız icarə haqqı ödəyən bir çörək satıcısı indi əlavə olaraq sadələşdirilmiş vergi (gəlirin 2%-i və ya digər mexanizm) ödəməli ola bilər.
Bəzi mikro sahibkarların (xüsusilə yaşlı və ya hüquqi prosedurlarla tanış olmayanların) vergi qeydiyyatı, hesabat təqdimatı kimi məsələlərdə çətinliyi ola bilər. Bu səbəbdən bəziləri fəaliyyətini davam etdirməkdən imtina edə bilər.
Əvvəllər rəsmi qeydiyyatdan yayınaraq aşağı xərc ilə işləyən satıcıların xərci artacaq. Bu isə bazarlarda bəzi məhsulların qiymətinin bahalaşmasına gətirib çıxara bilər.
Qısa müddətdə mikro sahibkarlar üçün əlavə bürokratiya və xərclər yaranacaq, bəzi satıcılar bazarı tərk edə bilər.
Uzun müddətdə isə qanuni fəaliyyətin güclənməsi, icarə haqlarının şəffaflaşması və dövlət dəstəyi imkanlarının artması mikro sahibkarlara fayda verəcək.
"Sədərək" və "8-ci kilomert" bazarlarında fəaliyyət göstərən bir neçə mikro sahibkar arasında apardığımız sorğuya görə, bazarlarda yeni qüvvəyə minən qanuna uyğunlaşma üzrə addımlar hələ atılmağa başlamayıb.
Qanunun tələblərinə görə, 01 oktyabr 2025-ci il tarixdən sonrakı altı ay ərzində bazarlarda fəaliyyət göstərən sahibkar icarədarlar vergi uçotuna durmalıdır. Yəni sahibkarları 01 oktyabr tarixindən sonra vergi uçotuna dürmaq üçün hələ yarım il vaxtı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
