Xalid Kərimli: "Gəlir vergisi hesabına dövlət büdcəsinə yarım milyard manat vəsait cəlb edilməsi planlaşdırılır"
2026-cı ilin dövlət büdcəsinin tərtib edilməsində çox maraqlı tendensiyalar izlənilir. İndiyə qədər həm beynəlxalq qurumlar, həm də müstəqil ekspertlər Azərbaycan dövlət büdcəsinin DNF transfertləri hesabına şişirdilməsinin düzgün olmadığını vurğulayırdı.
Buna baxmayaraq, transfertlər ildən-ilə artır, büdcə xərcləri isə genişlənirdi. Bu il isə növbəti ilin dövlət büdcəsində transfertin kəskin azalması ilə büdcədə minimum artım tendensiyasını saxlamaq nəzərdə tutulub. Belə ki, cari ilin dövlət büdcəsində DNF-dən transfert 14 milyard 481 milyon manat məbləğində təsdiq olunduğu halda, 2026-cı ilin büdcəsində bu rəqəm 12 milyard 750 milyon manat, yəni təqribən 12% az nəzərdə tutulub.
Növbəti ilin dövlət büdcəsinin gəlirləri 38 milyard 423 milyon manat proqnozlaşdırılır ki, bu da 2025-ci ilin təsdiq olunmuş göstəricisi ilə müqayisədə 67 milyon manat və ya 0,2%, 2024-cü ilin icra göstəriciləri ilə müqayisədə isə 1 milyard 261 milyon 200 min manat və ya 3,4% çox deməkdir.
Bu, müsbət tendensiyadır, iqtisadiyyatın neftdən asılılığının azaldılması istiqamətində bir addımdır. Lakin biz buna nail ola biləcəyikmi və bu nə ilə bağlıdır? Bu azalma meyllərini növbəti illərdə də davam etdirmək mümkün olacaqmı?
DNF transfertlərinin azalması – pozitiv siqnal
Dövlət Neft Fondundan (DNF) büdcəyə transfertlərin həcminin 14,48 mlrd manatdan 12,75 mlrd manata endirilməsi ilk baxışda maliyyə siyasətində “məsuliyyətli xəttə” dönüş kimi görünür.
Bu o deməkdir ki, büdcə artımı getdikcə yalnız neft pulları hesabına deyil, daxili vergi və qeyri-neft gəlirlərinin artımı hesabına təmin olunmağa çalışılır.
Eyni zamanda, bu addım beynəlxalq maliyyə institutlarının tövsiyələri ilə də üst-üstə düşür: büdcənin neft pullarına həddindən artıq bağlılığını azaltmaq.
Gəlirlərin artım dinamikası
2026-cı il üçün gəlirlər 38,423 mlrd manat proqnozlaşdırılıb. Bu, 2025-lə müqayisədə cüzi artım (0,2%), lakin 2024-cü ilin faktiki icrasına görə daha ciddi – 3,4% artımdır.
Bu rəqəm göstərir ki, hökumət “büdcəni süni şişirmək” yox, real iqtisadi potensiala yaxınlaşdırmaq xəttini seçib.
Müsbət və mənfi tərəflər
Müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, neft gəlirlərindən asılılıq tədricən azalır, büdcə dayanıqlığı güclənir və makroiqtisadi sabitlik üçün əlverişli zəmin yaranır.
Mənfi tərəfinə gəlincə, əgər qeyri-neft gəlirləri (vergi bazasının genişlənməsi, iqtisadi aktivlik, ixracın şaxələndirilməsi) gözlənilən tempdə artmasa, gələcəkdə sosial və investisiya xərclərinin qarşılanması çətinləşə bilər. Bu da “büdcə kəsiri” risqini artırır.
Nail ola biləcəyikmi?
Bu, əsasən iki faktordan asılıdır:
1. Qeyri-neft sektorunun inkişafı – sənaye, kənd təsərrüfatı, xidmət sahələri və ixrac imkanlarının genişlənməsi mümkün olacaqmı?
2. İnstitusional islahatlar – kölgə iqtisadiyyatının azaldılması, vergi yığımında səmərəliliyin və şəffaflığın təmin edilməsi.
Əgər bu sahələrdə ciddi irəliləyişlər olsa, transfertlərin azaldılması tendensiyası davam etdirilə bilər. Əks halda, iqtisadi risqlər (neftin qiymətinin düşməsi, qeyri-neft sektorunda zəif dinamika, sosial təzyiqlər) hökuməti yenidən DNF-dən daha çox vəsait cəlb etməyə məcbur edə bilər.
Gələcəyə baxış
Qısamüddətli dövrdə (2026–2027) büdcə siyasəti daha real və balanslı görünür. Uzunmüddətli dövrdə (2030-cu illərə doğru) isə bu xəttin davam etməsi yalnız qeyri-neft gəlirlərinin artım tempindən asılı olacaq. Əgər qeyri-neft ÜDM-in payı yüksələrsə, DNF transfertləri tədricən 10 mlrd manatdan da aşağı düşə bilər. Əks halda, bu sadəcə birillik “təcrübə” ola bilər.
Xalid Kərimli “Bakı-Xəbər”ə müsahibəsində bildirib ki, artıq elə bir dövrə keçid edirik, neft dollarları azalır: "Transfertləri artıra-artıra getsək, bir də görəcəyik ki, DNF yoxa çıxıb. Ona görə də DNF-nin sabitliyi, davamlılığını təmin etmək, onu gələcək nəsillərə ötürmək üçün Fonddan asılılıq aradan qaldırılmalıdır. Ona görə də planlaşdırılır ki, Fondun mədaxili məxaricindən daha çox olsun. Eyni zamanda ildən-ilə neft hasilatı və satışı azalır. Yeni yataqlar kəşf edilməyib, köhnə yataqlardan isə hasilat azalır. Nə qədər cəhdlər göstərilsə də, neft hasilatında sabitlik əldə olunmur.
Eyni zamanda neftin qiymətinin ucuzlaşması da gözləniləndir. Dünyada gələn il üçün neft qiymətləri 55-65 dollar arası proqnozlaşdırılır. Biz ən yüksək rəqəmi seçmişik – büdcədə neftin qiyməti 65 dollar nəzərdə tutulub. Ötən il də transfertin azaldılması nəzərdə tutulmuşdu, amma sonradan bir milyard manat hərbi xərclər əlavə edildi.
Hazırda tədiyyə balansında neqativ gözləntilər olsa da, hələlik DNF-də azalma müşahidə edilmir, strateji valyuta ehtiyatları da artım meylləri göstərir. Səhm və qızılın qiyməti bu il artıb, ona görə də DNF aktivlərində 6,7 milyard dollar artım var. Yəni indiki transfert azalmaları o demək deyil ki, imkanlar məhduddur. İstəsələr, transfertləri artırmaq mümkündür, imkanlar mövcuddur. Lakin bu məsələyə ehtiyatla yanaşılır, çünki neft hasilatı və qiymətlər azalır. Eyni zamanda qazın qiymətində də kəskin artım gözlənilmir.
Büdcənin gəlirliliyinin təmin edilməsi üçün hökumət müxtəlif variantlara əl atır. Onlardan biri də gəlir vergisi güzəştlərinin ləğvidir. Bununla dövlət büdcəsinə yarım milyard manat vəsait cəlb edilməsi planlaşdırılır. Bu isə sahibkarların xərclərinin artması, işçilərin isə gəlirlərinin azalması hesabına baş verəcək.
Üçillik proqnozlara görə, büdcənin transfertlərdən asılılığının azalacağı gözlənilir. Nəzərdə tutulur ki, qeyri-neft ÜDM-i artacaq. Neft ÜDM-i isə ya azalacaq, ya da stabil qalacaq. Alternativ enerji mənbələrindən istifadə istiqamətində yeni layihələr nəzərdə tutulurdu, amma bu istiqamətdə ciddi büdcə ayırmaları mövcud deyil. Avropa ilə gərginlik də, ola bilsin ki, növbəti illərdə bu məsələyə təsir edəcək. Avropa üçün də Azərbaycan Rusiyanın qonşusu olaraq risqli ölkə kimi görünür. Əvvəllər Cənub Qaz Dəhlizinin (CQD) genişləndirilməsindən danışılırdı, amma son üç il ərzində buna da vəsait ayrılmadı. Halbuki, CQD-nin ötürmə gücü 2027-ci ilə qədər iki dəfə artırılmalı idi. Eyni zamanda Qara dənizin dibi ilə Avropaya elektrik enerjisi ixracı üçün kabel çəkilməsi nəzərdə tutulub, 2023-cü ilin sonunda bu barədə memorandum imzalanıb. Amma bu istiqamətdə də heç bir irəliləyiş yoxdur.
Yəni dövlət gəlirlərində əhəmiyyətli artımlar yoxdur. Ona görə də hökumət tədricən neftdən asılı olmayan – qeyri-neft büdcəsinə hazırlaşır".
Akif NƏSİRLİ
