Avropa ölkələri enerji müstəvisində hələ də ciddi problemlər yaşamaqda davam edir. Enerji təminatında çətinliklər digər iqtisadi problemləri də qaçılmaz edir. Məsələn, inflyasiyanı tətikləyən əsas məqamlardan biri məhz enerji faktoru ilə bağlıdır.
Qeyd edək ki, avrozonada inflyasiya 2021-ci ilin iyul ayından bəri ilk dəfə olaraq yavaşlayıb, lakin hələ də Avropa Mərkəzi Bankının 2%-lik hədəfindən beş dəfə çoxdur. Bu, avropalı istehlakçıları alıcılıq qabiliyyətindən məhrum edib və iqtisadçıları tənəzzülü proqnozlaşdırmağa məcbur edib. Rusiya müharibə səbəbindən Ukraynaya təbii qaz tədarükünü böyük ölçüdə azaltdığı üçün inflyasiya yüksək enerji qiymətlərindən, həmçinin xammal və ehtiyat hissələrin tədarükündə yaranan problemlər və koronavirus pandemiya məhdudiyyətləri başa çatdıqdan sonra tələbatın bərpasından qaynaqlanır. Beləliklə, dünya enerji bazarında qiymətlərin artması Avropada böhranın yaranmasına səbəb olub. Çünki Rusiya ilə Ukrayna arasındakı gərginlik nəticəsində dünya bazarına qaz ixracı kəskin şəkildə aşağı düşüb. Eyni zamanda, Avropa İttifaqı Rusiya qazından tamamilə imtina etmək istəyir. Qış aylarının başlaması ilə əlaqədar olaraq qazın qiymətinin artması böhran yaradıb və Avropa dövlətləri bu böhrandan çıxış üçün alternativ yollar axtarırlar. Türkiyədə nəşr olunan “Dünya” qəzeti yazır ki, indiki məqamda Avropa üçün ən optimal variant Azərbaycan qazının “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya çatdırılmasıdır: “Hazırda Azərbaycan TANAP ilə Türkiyə üzərindən Avropaya 16 milyard kubmetr qaz ixrac edir. Bunun 6 milyard kubmetri Türkiyəyə, qalan 10 milyard kubmetri isə Avropaya nəql olunur. Avropa dövlətləri Rusiyadan il ərzində 115 milyard kubmetr qaz alırdı. Bu olduqca böyük həcmdir və indi bu boşluğu doldurmaq üçün əlavə qaza ehtiyac var. Azərbaycan 2027-ci ildə əlavə olaraq qaz hasilatını 5 milyard kubmetr də artıracaq ki, bu da ümumilikdə 20 milyard kubmetr qazın nəql olunması deməkdir. Perspektivdə Qazaxıstan və Türkmənistan qazının da Azərbaycandan tranzit olaraq “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya nəql olunmasını gözləmək olar. Bu istiqamətdə danışıqlar aparılır və real addımlar atılır. “Methinks” şirkətinin nümayəndəsi Con Roberts Avropa üçün alternativ qaz nəqlini araşdıraraq qeyd edir ki, Azərbaycanın sübut olunan qaz ehtiyatı 1,3 trilyon kubmetrdir. Lakin bu qazın hasil və nəql olunması üçün sərmayə yatırımına ehtiyac var ki, bunu da Avropa Komissiyası nəzərdən keçirməlidir”. Beləliklə, dünyada yaranan enerji böhranı Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyətini artırıb. Təkcə bir faktı qeyd edək ki, Azərbaycan təbii qazını Avropaya nəql edən TAP boru kəməri hazırda İtaliyanın qaz təchizatının ikinci mənbəyidir. İtaliyanın Ətraf Mühit və Enerji Təhlükəsizliyi Nazirliyi bildirir ki, cari ilin oktyabrında TAP boru kəmərinin İtaliyanın qaz tələbatına verdiyi töhfə 2021-ci ilin eyni ayı ilə müqayisədə 21 faiz artıb. Qeyd edək ki, TAP boru kəməri ilə bu il Avropaya 10 milyard kubmetrdən çox Azərbaycan təbii qazı nəql olunub. TAP kommersiya qaz nəqlinə 2020-ci ilin dekabrında başlayıb. Boru kəməri Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı nəhəng “Şahdəniz” yatağından çıxarılan təbii qazı Avropaya nəql edir. TAP Türkiyə-Yunanıstan sərhədində TANAP boru kəmərinə birləşir, Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçərək İtaliyanın cənubunda sahilə çıxır.
Boru kəməri perspektivli interkonnektorlar vasitəsilə Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinə qaz tədarükünü asanlaşdıracaq. TAP-ın Yunanıstan və Albaniyadakı çıxışları, İtaliyaya uzanması ilə birlikdə Azərbaycan qazının daha geniş Avropa bazarlarına nəqli üçün çoxsaylı imkanlar yaradır. TAP “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas hissəsi kimi Avropa üçün strateji və iqtisadi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İtaliyanın baş naziri Ciorcia Meloni bu fonda vurğulayır ki, İtaliyanın Azərbaycandan təbii qaz tədarükü hazırda 60 faiz səviyyəsinə çatır. Baş nazir İtaliyanın Xarici İşlər Nazirliyi və Beynəlxalq Siyasi Araşdırmalar İnstitutunun təşkilatçılığı ilə Romada keçirilən 8-ci MED Aralıq dənizi Dialoq Forumunda ölkəsinin enerji təhlükəsizliyi məsələsinə toxunub. İtaliyanın strateji tərəfdaşları sayəsində Rusiya təbii qazından asılılığını azaltdığını bildirən Meloni deyib ki, Türkiyə, Yunanıstan və Albaniyadan keçən TAP vasitəsilə Azərbaycandan təbii qaz tədarükü yüksəlməyə davam edir. O, təkcə təbii qazın deyil, həm də yeni davamlı, rahat və əlçatan enerji növlərinin inkişafı və mübadiləsinin Avropanın enerji təhlükəsizliyinə çox böyük töhfələr verəcəyini qeyd edib. Meloni İtaliya hökumətinin ölkənin Aralıq dənizindəki rolunu gücləndirməkdə qətiyyətli olduğunu bildirib. Qeyd edilib ki, İtaliya coğrafi mövqeyi, infrastrukturu, əməkdaşlıq əlaqələri və şirkətlərinin töhfəsi ilə Aralıq dənizi ilə Avropa arasında enerji körpüsü rolunu oynaya bilər. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycanın Aralıq dənizində də rolunun artması gözlənilir. Belə ki, Türkiyə “mavi yanacağın” Avropaya tədarük ediləcəyi qaz qovşağı yaratmağa hazırlaşır. Ankara Azərbaycanın layihədə iştirakına ümid edir. Türkiyənin energetika naziri Fatih Dönməz “TV 24”ə müsahibəsində bu xüsusda bildirib: “Rusiya təbii qazının Avropaya tədarükü üçün Türkiyədə habın yaradılması layihəsinin həyata keçirilməsi onu enerji resurslarının paylanması və satışı mərkəzinə çevirəcək. Ankara Azərbaycanın layihədə iştirakına ümid edir. Habın yaradılması sayəsində biz təkcə paylayıcı mərkəz deyil, həm də qazın satışı mərkəzinə çevriləcəyik. Həm qaz hasilatı, həm də onun satışı məsələsində bizə dəstək verən ölkələr var. Azərbaycanın layihədə tədarükün mənbə ölkəsi kimi iştirakı bizi sevindirəcək”. Azərbaycanın həmin habda iştirakı ölkəmizin Aralıq dənizində rolunun güclənməsinə xidmət edəcək.
Ramil QULİYEV
