Məlum olduğu kimi, iki ildən artıqdır Azərbaycanda “ƏDV geri al” platforması fəaliyyət göstərir. Bundan istifadə edənlərin sayı sürətlə artır. Çünki alış-veriş zamanı vətəndaşlar əlavə gəlir vergisi tətbiq edilən məhsullara ödədikləri pulun bir hissəsini geri ala bilirlər.
Hazırda qüvvədə olan şərtlərə görə, nağdsız ödəniş üçün məhsulun ƏDV-nin 15 faizi, nağd ödənişə isə 10 faizi müştərilərə qaytarılır. Ancaq bu rəqəmlərdə də dəyişiklik gözlənilir. Bu haqda danışmazdan öncə qeyd edək ki, hökumət sözügedən mexanizmi tətbiq etməklə vergidən yayınma hallarını azaltmağa çalışır. Çünki müştərilərin çek istəməsi satıcıları həmin əməliyyatı rəsmiləşdirməyə məcbur edir. “ƏDV geri al” mexanizmi nağdsız ödənişləri artırmağa da yardımçı olur. Elə bu amil də hökumətə “kölgə iqtisadiyyatı”nın miqyasını azaltma şansları yaradır. O da qeyd edilməlidir ki, yeni nəsil kassa aparatlarında ƏDV-nin bir hissəsini dərhal geri qaytarmaq mümkündür. Dövlət Vergi Xidmətinin sonuncu açıqlamasına görə, bu ilin səkkiz ayı ərzində 1 milyon 900 min nəfərə yaxın Azərbaycan vətəndaşı həmin platformada qeydiyyatdan keçib. Bu, Azərbaycanda 18 yaşı aşan əhalinin təxminən 25 faizi deməkdir. Bütövlükdə həmin platformaya 732 milyondan çox kassa çeki daxil edilib və vətəndaşlara toplam 306 milyon manat geri qaytarılıb. Təkcə 2022-ci ilin ilk səkkiz ayı ərzində platformaya 303 milyondan çox çek daxil edilib. Bu il vətəndaşlara qaytarılan ƏDV məbləği 134 milyon manata çatıb. Deməli, son dövrlər “ƏDV geri al”dan istifadə artır. Bu artıma daha çox şəxsin “ƏDV geri al”dan yararlanmasıyla yanaşı, son aylarda inflyasiya da səbəb olur. Sonuncu rəsmi açıqlamaya görə, Azərbaycanda ərzaq qiymətləri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 21 faiz bahalaşıb. Bu artımlar, təbii ki, ödənilən ƏDV-nin də məbləğini artırır. Onu da bildirək ki, ötən ilin sonunda Vergi Məcəlləsinə dəyişikliklərdən sonra alkoqollu içki və tütün məmulatına ödənilən ƏDV-nin geri qaytarılmayacağı müəyyənləşdirilib. Maraqlıdır ki, qərar yanvarın 1-dən qüvvədə olsa da, hələ yeni icra edilir. Dövlət Vergi Xidməti bildirir ki, dəyişikliyə əsasən, cari il oktyabrın 1-dən etibarən istehlakçılar tərəfindən alınmış alkoqollu içkilərə və tütün məmulatlarına münasibətdə ƏDV geri qaytarılmır. Belə ki, alkoqollu içkilərin və tütün məmulatlarının əhalinin sağlamlığına mənfi təsir göstərən zərərli məhsullar olduğunu nəzərə alaraq, həmin məhsullar ƏDV-nin geri qaytarılması şəklində stimullaşdırıcı tədbirlərin dairəsindən çıxarılıb. Bununla yanaşı, “ƏDV geri al” mexanizminin tətbiqinə başlandıqdan ötən müddət ərzində aparılan təhlillər nəticəsində, ƏDV-nin qaytarılması prosesində xüsusilə alkoqollu içkilər və tütün məmulatlarının alqı-satqısı zamanı sui-istifadə hallarının yaranması müşahidə olunub. Vergi Məcəlləsinə edilmiş dəyişikliklə ƏDV-nin geri qaytarılması mexanizmi pərakəndə ticarət və ya ictimai iaşə fəaliyyəti ilə yanaşı, 2022-ci il yanvarın 1-dən etibarən tibb müəssisələri tərəfindən göstərilən tibbi xidmətlərə də aid edilir. Burada onu da qeyd edək ki, tütün və alkoqollu məhsullara xərclənən vəsait əhalinin toplam xərclərində çox yer tutur. Dövlət Statistika Komitəsinin hesabatına görə, bu ilin ilk səkkiz ayı ərzində Azərbaycanda pərakəndə ticarət dövriyyəsi 30 milyard 875 milyon manat olub. Həmin vəsaitin 1 milyard 480 milyonu məhz alkoqollu içki və tütün məmulatına yönəldilib. Deməli, Azərbaycanda hər ay alkoqollu içki və tütün məmulatına 200 milyon manat xərclənir. Yeni qərarın tətbiqindən sonra vətəndaşlar həmin məhsullar üçün ödədikləri əlavə dəyər vergisinin bir hissəsini geri almaq imkanından məhrum olacaqlar. Əhalinin xərclərinin daha 51.6 faizi ərzaq məhsullarına, yerdə qalan 43.6 faizi isə qeyri-ərzaq məhsullarına sərf edilib. Onu da qeyd edək ki, 2023-cü ildən etibarən “ƏDV geri al” mexanizminə dəyişikliklər gözlənilir. Yeni dəyişikliklərdə nağdsız ödənişlər üçün ƏDV-nin qaytarılan hissəsinin 15 faizdən 20 faizə artırılması nəzərdə tutulub. Nağd ödənişlərdə isə, əksinə, ƏDV-nin qaytarılan bölümü 10 faizdən 5 faizə endiriləcək. Bu isə o deməkdir ki, yeni yanaşmadan sonra vətəndaşlar nağdsız qaydada ödənişə görə toplam vəsaitin 3.6 faizini, nağd ödənişlərə görə isə 0.9 faizini geri qaytara biləcək. Beləliklə, nağdsız ödənişlər üçün qaytarılan ƏDV məbləği artsa da, nağd ödənişlər üçün azalacaq. Dövlət Vergi Xidməti “ƏDV geri al” mexanizmi ilə bağlı açıqlamalarında qaytarılan vəsaitin nə qədərinin nağd, nə qədərinin nağdsız ödənişlərə görə edildiyini açıqlamır. Məhz bu səbəbdən nağd ödənişlər üçün qaytarılan ödənişlərin azaldılmasının nə qədər insanı əhatə edəcəyini bilmək çətindir. Vergi Məcəlləsinə görə, tütün və alkoqollu içkilərlə yanaşı, neft və qaz məhsulları, eləcə də avtomobillər üçün də ödənilən ƏDV-nin bir hissəsi geri qaytarılmır. ƏDV-nin müəyyən hissəsinin qaytarılması üçün istehlakçı, yəni alış-veriş edən və ya xidmətlərdən yararlanan tərəf fiziki şəxs, satıcı və ya xidmət göstərən tərəf isə ƏDV ödəyicisi olmalıdır. Eyni zamanda, alınan mal və ya xidmətlər də ƏDV-yə cəlb edilməlidir. Digər məqam satıcının yeni nəsil kassa aparatlarından istifadə etməsi ilə bağlıdır. ƏDV-nin bir hissəsinin qaytarılması yalnız yeni nəsil kassa aparatlarının tətbiq olunduğu obyektlərdə mümkündür.
Tahir TAĞIYEV
