Bu günlərdə Azərbaycana məxsus təbii qazı Bolqarıstana ötürəcək Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru ilə “Transadriatik” Boru Kəməri (TAP) konserni arasında mühüm müqavilə imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, TAP-dan Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru vasitəsilə “Bulgartransgaz” Azərbaycan qazını idxal edəcək.
Qeyd edək ki, Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun illik ötürücülük gücü 3 milyard kubmetr həcmində nəzərdə tutulur, ancaq tələb olduğu halda illik həcm 5 milyard kubmetrə qədər artırıla bilər. Belə bir vaxtda o da məlum olub ki, hazırda Azərbaycan təbii qazını Avropaya nəql edən TAP boru kəməri genişləndirilir. Boru kəmərinin operatoru tərəfindən yayılan məlumatda bildirilir ki, TAP-ın genişləndirilməsi məqsədilə iki aylıq müddətdə testlər başlanır. TAP-ın idarəetmə direktoru Luka Sişeppati bu xüsusda bildirir: “Müvafiq tələb və təklifə uyğun olaraq TAP-ın potensialının mərhələlərlə genişləndirilməsi, xüsusilə Cənub Şərqi Avropa bölgəsindəki ölkələrin dekarbonlaşma hədəflərinə çatmalarını təmin edəcək mühüm fürsətdir. TAP hazırda 3 genişləndirmə ssenarisi təklif edir: məhdud genişləndirmə (təqribən ildə 14,4 milyard kubmetr), qismən genişləndirmə (illik 17,1 milyard kubmetr) və tam genişləndirmə (ildə təxminən 20 milyard kubmetr)”. TAP-ın genişləndirilməsi, ekspertlərin fikrincə, Avropanın Azərbaycandan daha çox qaz almasına hesablanıb. Luka Sişeppati bildirir ki, TAP boru kəməri ilə bu vaxtadək Avropaya 2 milyard kubmetrdən çox Azərbaycan təbii qazı nəql olunub: “TAP-la qaz axınına başlanmasından 4,5 ay sonra 2 milyard kubmetrdən çox qaz nəql etdik. Sifarişçilərə etibarlı nəqletmə xidmətləri göstərdik. Kəmərlə qaz idxalı artacaq”. Qeyd edək ki, Azərbaycan qaz hasilatını artırdıqca kəmərə daha çox qaz vurmağı düşünür. ABŞ-ın Azərbaycandakı sabiq səfiri Metyu Brayza isə qeyd edir ki, bu kəmərlə tezliklə türkmən qazı da Avropaya axacaq. O xatırladır ki, bu günlərdə Aşqabadda Türkmənistanın neft-qaz sektoruna əcnəbi sərmayələr cəlb etməklə bağlı beynəlxalq forum keçirilib: “Forumdakı çıxışlarda SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev və “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin sədr müavini Güvənc Ağacanov həm də "Dostluq" yatağı və onun təbii qazın Qərbə ixracı baxımından əhəmiyyəti barədə fikir bildiriblər. Rövnəq Abdullayevin forumdakı növbəti çıxışı Türkmənistan tərəfi ilə hörmətə əsaslanan qarşılıqlı əməkdaşlıq əlaqələrinin yeni mərhələsini açmaq arzusunu ortaya qoydu. R.Abdullayevin “Türkmənqaz”ın sədr müavini G.Ağacanovla, daha sonra da ölkə prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşləri zamanı Türkmənistan təbii qazının Qərbə ixracı ilə bağlı tərəflərin birgə planlarına dair mühüm bəyanatlar səsləndirildi. ABŞ hökumətindəki həmkarlarım da, şəxsən özüm də son illər ərzində yaranmış bu ümumxəzər əməkdaşlıq meyllərini alqışlayırıq. Bu yaxınlarda Türkmənistanla Azərbaycan arasında "Dostluq" yatağının birgə istismarına dair əldə edilmiş razılaşma geniş imkanlar açır. Əvvəllər "Dostluq" ətrafındakı mübahisələr iki ölkənin təkcə neft-qaz sahəsində deyil, bir çox başqa məsələlərdə də əməkdaşlığı yolunda siyasi əngəl yaradırdı. Artıq bu əngəl aradan qaldırıldığına görə bazar iqtisadi amilləri təbii qazın nəinki "Dostluq" yatağından, bəlkə Xəzərin Türkmənistan sektorundakı birinci blokdan belə Qərbə ixracına yaşıl işıq yandıracaq. Azərbaycan Türkmənistan qazını daxili tələbatı, xüsusilə get-gedə artan neft-kimya sənayesi üçün idxal etməkdə maraqlıdır. Türkiyə isə 30 ildir Türkmənistandan təbii qaz idxal etməyə çalışır. Həmçinin, Türkmənistan qazının müəyyən miqdarda “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropa İttifaqı ölkələrinə də çatdırılması mümkündür”. Bütün bunlar TAP-ın Avropa üçün əhəmiyyətini daha da artırır.
Xatırladaq ki, 2020-ci ilin dekabr ayında TAP-la kommersiya qaz nəqlinə başlandığı vaxtdan ötən müddət ərzində boru kəməri ilə Azərbaycan qazı Yunanıstanın Kipoi bölgəsindəki qaz stansiyasından Avropaya nəql olunur. TAP-ın çatdırdığı qaz həcmləri Avropa İttifaqı üçün yeni etibarlı, təhlükəsiz və sərfəli enerji mənbəyini təmin etməklə yanaşı, enerji yol xəritəsini asanlaşdırmaqda əsas rol oynayır. Avropa bəyan edir ki, TAP sistemi keyfiyyət, sağlamlıq, təhlükəsizlik və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərir. Kəmərin potensialı onun ötürücülük gücünü iki dəfə artıraraq ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmağa imkan verir. Boru kəməri Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən nəhəng “Şahdəniz” yatağında hasil olunan təbii qazı Avropaya nəql edir. Lakin tezliklə bura türkmən qazı da əlavə ediləcək. Bundan sonra TAP Cənub-Şərqi Avropa ölkələrini də qazla təchiz edəcək. Hazırda TAP-ın Yunanıstan və Albaniyadakı çıxışları və İtaliyanın sahilinə çıxışı Azərbaycan qazının geniş Avropa bazarlarına tədarükü üçün çoxsaylı imkanlar açır. Ekspertlər qeyd edir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas hissəsi kimi TAP Avropa üçün strateji və iqtisadi əhəmiyyət daşıyır və yeni təbii qaz mənbəyinə etibarlı çıxışı təmin edir. Başqa sözlə, TAP Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsində, təchizatın diversifikasiyasında, həmçinin karbon emissiyasının azaldılmasında mühüm rol oynayır. İndiki halda Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır. Bu səbəbdən Avropada kəmərə maraq artır.
Tahir TAĞIYEV
