Aparılan son araşdırmalar dünya enerji bazarında təbii qazın digər yanacaq növləri ilə müqayisədə xüsusi çəkisinin daha da artacağını göstərir. Ümumiyyətlə, təbii qaz qlobal miqyasda işlədilən əsas yanacaq növünə çevrilir və bu səbəbdən bazarda onun payı artır. Elə bu il də qlobal təbii qaz tələbatının artacağı gözlənilir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin proqnozuna görə, cari ildə qlobal qaz tələbatı keçən ilə nisbətən 110 milyard kubmetr artacaq. Xüsusilə 2020-ci ilin dekabr ayından etibarən soyuq hava şəraitinin təsiri ilə təbii qaza olan tələbat artmağa başlayıb. İlin əvvəlində Asiya və Avropada havaların soyuq keçməsi və azalan qaz ehtiyatları səbəbindən təbii qaz qiymətləri yüksəlib. Belə ki, Asiya bazarında maye qaz qiymətləri 2011-ci ildə baş verən Fukuşima nüvə qəzasından sonra ən yüksək səviyyəyə çatıb. Beləliklə, qlobal təbii qaz tələbatının bu il 2020-ci ilə nisbətən 2,8 faiz və ya 110 milyard kubmetr artaraq 4,02 trilyon kubmetr olacağı proqnozlaşdırılır. Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumunun son hesabatında isə bildirilir ki, təbii qazın 2025-ci ilədək qlobal enerji səbətində kömürü üstələyəcəyi və 2047-ci ildə ən çox istifadə olunan enerji mənbəyinə çevriləcəyi gözlənilir. O da qeyd olunur ki, bir çox ölkə tərəfindən təbii qaza təmiz enerji növü kimi daha çox üstünlük veriləcək. Bundan əlavə, təbii qaz bazarı regional bazar olmaqla yanaşı, ölkələr arasında əlaqələrin qurulmasında daha böyük rol oynayacaq.
Təbii qaz kömür və neftlə müqayisədə daha təmiz yanacaq kimi də seçilir və bu da ona tələbi artırır. Hesabata əsasən, elektrik enerjisi istehsalı və sənayedə istifadə təbii qaz tələbatındakı artımda əsas amil olacaq. Mayeləşdirilmiş təbii qaz ticarətinin ümumi təbii qaz ticarətindəki payının 2050-ci ilə qədər 56 faizə çatacağı gözlənilir. Bildirilir ki, Çin, Avstraliya, Hindistan, ABŞ, Kanada və Meksikada olduğu kimi, Afrika, Avrasiya və Orta Şərqdə də təbii qaz istehsalının artacağı gözlənilir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hasilatın artacağı əsas ölkələrdən biri qismində də məhz Azərbaycanın adı qeyd edilir. Azərbaycan qarşıdakı onilliklər ərzində Avropanın qazla təminatında əsas rol oynayan ölkələr sırasında yer almaqda davam edəcək. Özü də nəzərə alınmalıdır ki. Avropanın özündə təbii qaz ustehsalı azalacaq. Belə ki, 2019-cu ildə 200 milyard kubmetr olan Avropanın təbii qaz hasilatının 2050-ci ilədək 70 milyard kubmetrə düşəcəyi proqlozlaşdırılır. Bu da o fonda baş verəcək ki, 2050-ci ilədək qlobal təbii qaz tələbatı 6 trilyon kubmetrə yüksələcək. Bu isə o deməkdir ki, tələbi artan Avropa kənar mənbələrdən, o cümlədən Azərbaycandan daha çox qaz alacaq. Ölkəmiz Avropaya qaz satışını əsasən boru kəmərləri vasitəsilə həyata keçirəcək. TAP-ın icraçı direktoru Luka Sieppati də hesab edir ki, qaz təchizatı təhlükəsizliyi baxımından TAP-ın aktivləşdirilməsi Avropa bazarlarına marşrutları və qaz mənbələrini daha da şaxələndirmək üçün əlavə imkanlar yaradır. TAP perspektivdə tikiləcək interkonnektorlar vasitəsilə Çənub-Şərqi Avropa ölkələrinə qaz tədarükünü stimullaşdıra bilər. Misal üçün, Bolqarıstan təbii qaza tələbatının 33 %-ni TAP vasitəsilə təmin edərək təchizat təhlükəsizliyini gücləndirməyə qadir olacaq. Bu da, öz növbəsində, ölkədə təbii qazın nüfuz dairəsini artıracaq. TAP-ın Yunanıstan və Albaniya ərazisində, habelə İtaliyadakı çıxış nöqtələri Azərbaycan qazının digər Avropa ölkələrinə nəqli üçün də imkanlar açır.
Amma Azərbaycan Avropaya təkcə borular yox, həm də mayeləşdirilmiş təbii qaz satışında əsas rollardan birini oynayacaq. Bu fonda xatırladaq ki, qlobal mayeləşdirilmiş təbii qaz ticarəti 2020-ci ildə əvvəlki ilə nisbətən 1 milyon ton artaraq 360 milyon tona yüksəlib. “Shell” şirkətinin yayımladığı hesabata görə, qlobal maye qaz ticarəti artmaqda davam edir. Aşağı karbonlu enerji iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətli olan maye qaza tələbat 2040-cı ilədək təxminən 2 dəfə artaraq 700 milyon tona çatacaq. Azərbaycan da boru qaz satışı ilə yanaşı, maye qaz bazarında get-gedə daha çox iştirak edir. Xatırladaq ki, "SOCAR Trading” şirkəti hələ 2016-cı ildən maye qaz bazarında paylayıcı qismində geniş fəaliyyət göstərərək, ötən qısa müddət ərzində bu istiqamətdə fəaliyyətini genişləndirib. Belə ki, Azərbaycan şirkəti “Pakistan LNG Limited (PLL)” şirkətinin həmin ölkəyə maye qaz tədarükünə dair keçirdiyi tenderdə qalib gələrək, hələ ötən ilin avqust ayından hər iki tərəf üçün sərfəli qiymətlərlə tədarükü həyata keçirir. Bu yaxınlarda “SOCAR Trading” hökumətlər arasındakı saziş çərçivəsində “Pakistan LNG ltd” (PLL) və “Pakistan State Oil” (PSO) şirkətlərinə il ərzində kreditlə benzin və maye qaz tədarükünü də təklif edib. Bu təklifin hər iki tərəf üçün məqbul şərtlər irəli sürdüyü qeyd olunur.
Həmçinin Ukrayna maye qaz bazarında da iştirak edən “SOCAR Trading” həmin ölkəyə bu məhsulu idxal edən şirkətlər arasında səkkizinci yerdədir. Maye qaz ixrac etdiyimiz ölkələr arasında Əfqanıstan da var. Daxili bazara gəlincə, SOCAR brendi altında fəaliyyət göstərən sıxılmış qaz məntəqələrinin sayı hazırda 32-dir və gələcəkdə gözlənilən tələbat artımını nəzərə almaqla bu rəqəmi daha da artırmaq nəzərdə tutulur.
Ramil QULİYEV
