Neft bazarında yaşanan proseslər burada yeni qiymət oyunlarından dünya iqtisadiyyatının, xüsusən də hasilatçı ölkələrin ciddi zərər görəcəyini deməyə əsas verir. Xüsusən də iqtisadiyyatı enerji gəlirlərindən birbaşa asılı olan ölkələr, məsələn, elə Səudiyyə Ərəbistanı özü qiymətlərin uzun müddət indiki həddə qalmasına tab gətirə bilməz. Amma buna rəğmən, baş verənlər qiymət oyununun hələ müəyyən müddət davam edəcəyini göstərir.
Hazırda enerji amilindən iqtisadiyyatları əhəmiyyətli dərəcədə asılı olan ərəb ölkələri qiymətlərdə heç də iqtisadi əsası olmayan siyasət yürüdür. Məsələn, məlumdur ki, Səudiyyə Ərəbistanı Avropa ölkələrinə nefti bir barreli 25 dollardan təklif edir. Həmçinin Ər-Riyad Avropa ölkələrinə tədarük etdiyi neftin həcmini üç dəfə artıracaq. Səudlar qiymətlə bağlı təklifi "Royal Dutch Shell", "BP", "Total", "OMV", "Repsol" və "Cepsa" şirkətlərinə göndərib. OPEC-ə daxil olan İraq və Küveyt də Səudiyyə Ərəbistanının ardından aprel ayında təklif etdikləri xammalın qiymətini azaltmaq barədə qərar veriblər. Bu arada Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri fevral ayında həyata keçirilən neft sövdələşmələri üçün də qiyməti aşağı endirib. Məlumata əsasən, İraq "Basrah Light" markalı neftin bir barreli üçün qiyməti 5 dollar, "Saudi Aramco" isə "Arab Medium" markalı neftin bir barreli üçün qiyməti 6 dollar azaldır. Küveytin idxalçılara nə qədər güzəşt təklif edəcəyi açıqlanmır.
Müşahidəçilər Ər-Riyadın hasilatı artırmaq və nefti böyük endirimlərlə satmaq qərarını birmənalı şəkildə "Rusiyanı cəzalandırmaq" cəhdi kimi qiymətləndirirlər. "Bloomberg" agentliyinin icmalçısı Devid Fiklinq qeyd edir: "Bundan əvvəl Səudiyyə Ərəbistanı iri oyunçular arasında əməkdaşlığın təşviqi yolu ilə neft bazarında mövqelərini və gəlirlərini qoruyub-saxlamağa ümid edirdi. İndi isə Səudiyyə Ərəbistanı hesab edir ki, yaranmış şəraitdə tam əks addımı atmaq – qələbəyə ümid bəsləyərək, Moskva və ABŞ-ın müstəqil neft sənayesi ilə "kim birinci qorxacaq" oyununa başlamaq daha məqbuldur. İndilikdə neft bazarında gedən qiymət müharibəsi sonadək mübarizəyə yönəlib və burada qalibiyyət daha güclü olanın yox, daha çox dözənin olacaq". Bu baxımdan, analitiklər Səudiyyə Ərəbistanının mövqelərinin kifayət qədər zəif olduğunu etiraf edirlər. Hesab edilir ki, Səudiyyə Ərəbistanı nefti rekord dərəcədə aşağı xərclə, yəni bir barrelə təxminən üç dollar xərcləməklə hasil edə bilir. Lakin "qara qızıl"ın satışından əldə edilən gəlirlərə əsaslanan dövlət büdcəsi bir barrelə 85 dollar qiyməti üçün nəzərdə tutulub. Yəni neft sahəsi gəlirliliyini saxlayacaq, amma bütövlükdə ölkə çox sürətlə müflisləşəcək. Buna isə Səudiyyə uzun müddət tab gətirə bilməz. Rusiya isə Rifah Fondunda toplanan vəsait hesabına 6-10 il ərzində neftin aşağı qiymətinə tab gətirə biləcəyini bəyan edir. Belə ki, Rusiya Maliyyə Nazirliyi ölkənin neftin aşağı qiymətinə qarşı 6-10 il aralığında müqavimət göstərə biləcəyini açıqlayıb: “Milli Rifah Fondunun aktivləri, neftin qiymətinin aşağı enməsinə baxmayaraq, dövlətin öz öhdəliklərini yerinə yetirməsi və makro sabitliyi davam etdirmək üçün kifayət edəcək səviyyədədir”. Bu baxımdan Azərbaycan da böyük şansı olan ölkələrdən sayılır. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov bildirir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı neftin hazırkı qiymətinə Rusiyadan daha artıq tab gətirə bilər. Prezidentin köməkçisi Şahmar Mövsümov isə hətta konkret müddət də açıqlayır. O, 2014-2016-cı illərdə neftin qiymətində müşahidə olunan volatilliyə nəzər salaraq deyib ki, o zaman neftin qiymətinin 140 dollardan 30 dollara qədər düşməsi qeydə alınmışdı: “Bu, kəskin volatillik idi. Buna nisbətdə bu gün müşahidə edilən dəyişiklik o qədər də böyük deyil. Təbii ki, bu illər ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatının da neftin qiymətindən asılılığı kəskin şəkildə azalıb. Bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatı kifayət qədər dayanıqlıdır. Valyuta məzənnəsi ilə bağlı təzyiq də daha çox psixoloji amillərə əsaslanır. Azərbaycan bu gün heç bir dəyişiklik etməsə belə, ehtiyatlarımız bizə növbəti 20 ildə də dayanıqlı fəaliyyət göstərməyə imkan verəcək. Hesab edirəm ki, hər hansı narahatlığa əsas yoxdur”.
Digər tərəfdən məlumdur ki, neftin qiymətlərinin aşağı olması halı davam edərsə belə, bu, cari ildə Azərbaycana ciddi təsir etməyəcək. Xüsusən də Neft Fondunun dövlət büdcəsinə transfertlə bağlı öhdəliyinə burada təsir olmayacaq. Xatırladaq ki, dövlət büdcəsinə transfertlə bağlı xərclər Fondun öhdəliyidir və xam neftin qiymətlərindən asılı olmayaraq bu öhdəlik yerinə yetirilməlidir. Dövlət Neft Fondunun 2020-ci il büdcəsində 11,56 milyard manat həcmində büdcə öhdəliyi nəzərdə tutulub ki, manatla ifadə edilən bu öhdəliyin icrası üçün Fond tərəfindən il ərzində ümumilikdə 6,8 milyard dollar məbləğində xarici valyutanın satışa çıxarılması nəzərdə tutulur. Cari ilin əvvəlindən bu günə qədər satışa ümumilikdə 1,8 milyard dollar və yaxud 3,08 milyard manat həcmində valyuta çıxarılıb. Qalıq öhdəliyin icrası üçün fond tərəfindən 5 milyard dollar məbləğində xarici valyutanın satışa çıxarılması nəzərdə tutulur ki, bu da xarici valyuta ilə bağlı kifayət qədər böyük təklifdir.
Nahid SALAYEV
