Bütün dövlər ərzində iş yerlərində təhlükəsiz əmək şəraitinin yaradılması, qəza və bədbəxt hadisələrin minimuma endirilməsi prioritet məsələlərdən biri hesab olunub. Azərbaycanın da üzv olduğu Beynəlxalq Əmək Təşkilatının məlumatına görə, hər il dünyada istehsalatla əlaqəli 3,4 milyon bədbəxt hadisə baş verir. Baş verən bədbəxt hadisələr nəticəsində 2 milyondan çox insan həlak olur və bir neçə milyon insan ömürlük əlil olur. Azərbaycanda 2022-ci il ərzində rəsmi rəqəmlərə əsasən, 327 istehsalatla əlaqəli bədbəxt hadisə baş verib, nəticədə 51 işçi həyatını, 276 işçi isə əmək qabiliyyətini itirib. 327 bədbəxt hadisənin 60-ı tikinti sahəsində qeydə alınıb. Dünya üzrə baş verən bədbəxt hadisələrinin 30-40 %-i hündürlükdə işlərlə əlaqəli olur. Bu da öz növbəsində hündürlükdə görülən işlərin yüksək təhlükəsindən xəbər verir.
Azərbaycanda hündürlükdə işlərin təşkili və həyata keçirilməsi zamanı işlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi 2016-cı ildə Fövqəladə Hallar Nazirliyi tərəfindən təsdiq olunmuş “Hündürlükdə iş zamanı texniki təhlükəsizlik qaydaları” ilə tənzimlənir. Qaydaların tələbləri hündürlükdə görülən bütün işlərə, bu işləri həyata keçirən şəxslərə, həmçinin həmin işçilərlə əmək münasibətlərinə girmiş təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq bütün hüquqi və fiziki şəxslərə şamil edilir. Hündürlükdə işlərin yerinə yetirilməsinə 18 yaşına çatmış şəxslər buraxılırlar. Hündürlükdə işləri yerinə yetirən işçilər Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 226-cı maddəsinə uyğun olaraq icbari ilkin (işə qəbul edilərkən) və vaxtaşırı tibbi müayinədən keçməlidirlər. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2000-ci il 3 yanvar tarixli 1 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “İşçinin səhhətinə, sağlamlığına mənfi təsir göstərən amillər olan ağır, zərərli və təhlükəli əmək şəraitli iş yerlərində, habelə əhalinin sağlamlığının mühafizəsi məqsədi ilə yeyinti sənayesi, ictimai iaşə, səhiyyə, ticarət və bu qəbildən olan digər iş yerlərində əmək müqaviləsi bağlanılarkən işçilərin sağlamlığı haqqında tibbi arayış tələb olunan peşələrin (vəzifələrin), iş yerlərinin Siyahısı”na müvafiq olaraq hündürə qalxmaqla yerinə yetirilən işlərə cəlb olunan işçilərlə əmək müqaviləsi bağlanılarkən tibbi arayış tələb olunmalıdır. Hündürlükdə işləyən işçilər yerinə yetirdikləri işin xarakterinə uyğun müvafiq ixtisasa malik olmalıdırlar. İxtisas səviyyəsi (dərəcəsi) peşə-iхtisas təhsili (təlimi) barədə sənədlə təsdiq edilməlidir. Hündürlükdə görülən işlərə aşağıdakılar aiddir:
işçinin 1,8 m və daha çox hündürlükdən düşmə təhlükəsi ilə əlaqədar risklərin mövcud olduğu işlər; işçinin üfüqi səthə nisbətən mailliyi 75o-dən çox olan nərdivanla (pilləkənlə) 5 m-dən çox hündürlüyə qalxması və ya hündürlükdən enməsi zamanı görülən işlər;
hündürlüyü 1,8 m-dən çox olan hasarlanmamış yerdən 2 m-ə yaxın məsafədə yerləşən, eləcə də qoruyucu hasarının hündürlüyü 1,1 m-dən kiçik olan meydançalarda görülən işlər; su səthinin, çıxıntılı əşyaların, maşın və ya mexanizmlərin üzərində yerinə yetirilməsi zamanı, işçinin 1,8 m-dən az hündürlükdən düşməsi mükünlüyü ilə əlaqədar olan risklərin mövcud olduğu işlər.
İşlərin yerinə yetirilməsindən öncə təhlükə və risklər nəzərdən keçirilməlidir. Əmək Məcəlləsinin 215-ci maddəsinə əsasən, işçilər işin xüsusiyyətinə uyğun olan pulsuz çeşiddə fərdi və kollektiv mühafizə vasitələri ilə təmin olunmalıdırlar. Fərdi mühafizə vasitələrinin təmin olunması işəgötürənin, onlardan düzgün istifadə isə işçinin vəzifə öhdəliyidir. İşə buraxılmazdan öncə işçilərlə əməyin mühafizəsi və texniki təhlükəsizlik təlimatları keçirilməli və bu sahədə bilikləri yoxlanılmalıdır. Hündürlükdə işlər yerinə yetirməyə başlamazdan öncə işəgötürən tərəfindən naryad-buraxılış sənədi tərtib olunmalı, qeyd olunan sənəddə isə yerinə yetiriləcək işlərin siyahısı və hər iş haqqında ətraflı məlumat göstərilməlidir. Hündürlükdə işlər zamanı metereoloji faktorların nəzərə alınması mütləqdir. Belə ki, açıq yerlərdə hava axınının (küləyin) sürəti 15 m/san və daha çox olduqda, konstruksiyaların küləktutan səthlərinin quraşdırılması (sökülməsi) zamanı küləyin sürəti 10 m/san və daha çox olduqda, iş cəbhəsi hüdudlarında görünməni istisna edən tufan və ya duman olduğu halda, eləcə də konstruksiyalar buz bağladıqda və avadanlığın, mühəndis konstruksiyalarının xətlərində (o cümlədən elektrikötürücü xətlərin dayaqlarında), ağaclarda buz təbəqəsinin qalınlığı artdıqda hündürlükdə işlərin yerinə yetirilməsinə icazə verilmir.
Bütün növ işlərin yerinə yetirilməsi zamanı təhlükəsizlik qaydaları rəhbər tutulmalıdır. Təhlükəsizlik qaydalarına biganəlik gec və ya tez bədbəxt hadisələrə səbəb olur. Unutmayın: Qaydalara biganəlik - həyatımıza təhlükədir!
Orxan Musayev
Təhlükəsizlik üzrə ekspert
