Ermənistanda fəaliyyət göstərən “Metsamor” atom elektrik stansiyasının (AES) region və əslində bütün dünya üçün ciddi təhdid mənbəyi olması dəfələrlə bəyan edilsə də, bu problemə qarşı hələ də ciddi tədbirlər görülmür. Halbuki, sözügedən stansiyanın yaratdığı təhdidlər dünya miqyasında etiraf edilir. Avropa Komissiyasının işçi qrupunun Ermənistanla tərəfdaşlıq sazişinin 2020-ci ildə icra olunmasına dair hesabatında da bildirilir ki, “Metsamor” atom elektrik stansiyası quruluşuna görə nüvə təhlükəsizliyinə dair beynəlxalq standartlara uyğun deyil və bu standartlar üzrə yenidən qurula bilmədiyinə görə ən tez vaxtda bağlanmalıdır. Bu səbəbdən də “Metsamor” AES-in bağlanmasına dair yol xəritəsinin tezliklə yaradılmasının vacibliyi qeyd olunur.
Qeyd edək ki, 1976-cı ildən fəaliyyət göstərən və artıq texnoloji cəhətdən ifrat köhnəlmiş “Metsamor” AES 1988-ci ildə baş vermiş güclü zəlzələdən sonra bağlanmış, 1995-ci ildə isə beynəlxalq birliyin ciddi tənqid və etirazlarına baxmayaraq yenidən işə salınmışdı. Hazırda stansiyanın gücü artırılsa da, təhlükəsizlik qaydalarına əməl olunmur. Təsadüfi deyil ki, elə bu günlərdə Gürcüstan Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin əməkdaşları Kutaisi şəhərində “Ameritsi-241” radioaktiv maddəsini qanunsuz olaraq satmağa cəhd göstərən iki nəfəri saxlayıb. Bu şəxslər saxlanıldıqları zaman radioaktiv materialı 300 min avroya satmağı planlaşdırırdılar. Onların bu maddələri məhz “Metsamor” AES-dən əldə etdiyi ehtimal edilir. Konteynerdə aşkar olunan maddənin şüalanma dərəcəsini nəzərə aldıqda, onunla uzun müddət birbaşa təmasın insan sağlamlığı üçün təhlükəli olduğu müəyyən edilib. Bundan əvvəl Gürcüstan DTX əməkdaşları ölkənin qərbindəki Kobuleti rayonunda radioaktiv maddələrin qanunsuz saxlanması və satışı ilə əlaqədar olaraq iki nəfəri saxlayıb. Tutulan hər iki şəxs Gürcüstan vətəndaşıdır və onlar 2,8 milyon dollar məbləğində uran satmaq niyyətində olublar. Bundan əvvəl də dəfələrlə analoji xüsusda çoxsaylı faktlar üzə çıxıb. Gürcüstanda ələ keçirilən nüvə materiallarının ekspertizası göstərir ki, onların hamısının mənşəyi Ermənistandır. Radioaktiv materialların və radioaktiv tullantıların sızması və qanunsuz istifadəsi Ermənistanda adi hala çevrilir. Özü də bu hallar Ermənistan tərəfinin “Metsamor” AES-də nüvə materialları və radioaktiv tullantılarla işin Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin “tam nəzarəti altında” olduğunu iddia etməsinə baxmayaraq baş verir. Amerikalı politoloq, beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis Piter Teys bu fonda qeyd edir ki, Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik Ermənistandan radioaktiv maddələrin qaçaqmalçılığına və qanunsuz fəaliyyətlərə qarşı daha yaxşı mübarizə aparmaq üçün “Europol” və “Interpol”la daha sıx əməkdaşlıq etməlidir. Piter Teysin fikrincə, Ermənistan rəhbərliyi Cənubi Qafqaz bölgəsi və Avropa üçün böyük təhlükə yaradan nüvə materiallarının və radioaktiv maddələrin qoruması məsələsində zəifliyini və liderliyinin qətiyyən olmadığını sübut edib: “Ermənistanın daxili təhlükəsizlik qüvvələri ölkədə radioaktiv maddələrin qaçaqmalçılığı ilə getdikcə daha fəal məşğul olan mütəşəkkil cinayətkar qrupların üzvlərinin qarşısını almaqda və onlara qarşı durmaqda dəfələrlə uğursuzluğa tuş gəlib. Bu isə regional təhlükəsizlik kontekstində ciddi narahatlıqlara səbəb olur və Cənubi Qafqaz sakinləri üçün real təhlükə yaradır”. Onun sözlərinə görə, Avropa İttifaqı, Avropa Atom Enerjisi Birliyi və Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik, "Metsamor" AES-də istifadə olunan radioaktiv maddələrlə düzgün işə gəldikdə, Ermənistan hökumətinin nə qədər məsuliyyətsiz olduğunu nəzərə alaraq Gürcüstan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəhbərliyi, Azərbaycan hökuməti və digər regional qurumlarla sıx əməkdaşlıq etməlidir. Amerikalı politoloq “report” portalına bildirib ki, Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik Ermənistandakı əməliyyat siyasətini yenidən nəzərdən keçirməli və “Metsamor” AES-in Avropa, Cənubi Qafqaz və Asiya üçün artan təhlükəsini təcili olaraq aradan qaldırmalıdır: “Erməni faşist rəhbərliyinin Ermənistan-Gürcüstan beynəlxalq sərhədində radioaktiv maddələrin qanunsuz dövriyyəsində iştirak etdiyi bir vaxtda Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik rəhbərliyinin hələ də kənarda qalmasına heç bir bəhanə haqq qazandırmır”. Ekspert vurğulayıb ki, müvafiq beynəlxalq qurumlar "Metsamor" AES-in bağlanması üçün Ermənistana təzyiq göstərməlidir: “Nüvə qaçaqmalçılığını və təhlükəli radioaktiv maddələrin qanunsuz dövriyyəsini dayandırmaq lazımdır ki, nüvə reaktorları Cənubi Qafqazda və Avropada şəhər əhalisi və mülki şəxslər üçün təhlükə yaratmasın”.
Onu da qeyd edək ki, hazırda “Metsamor” AES-in idarəetməsi və tullantıların idarə olunması barədə yetərli rəsmi məlumat yoxdur. Bu isə, öz növbəsində, regional ekoloji fəlakətlərin baş verməsinin mümkünlüyünü istisna etmir. Məlumatlara əsasən, AES-in radiasiya ilə çirklənən suları yeraltı sulara qarışmaqda davam edir ki, da bütün region üçün ciddi təhdid yaradır. Yəni stansiya hazırda heç bir müasir təhlükəsizlik tələbinə cavab vermir və təcili bağlanmazsa, istər region, istərsə də dünya dövlətlərinə çox böyük fəlakət vəd edir.
Samirə SƏFƏROVA
