Kamran Əsədov: “Məqsəd və mahiyyətindən asılı olmayaraq, dərsliklərdə jarqon ifadələr, küçə sözləri işlədilə bilməz” Rafiq İsmayılov: “7 ildir bu şeir dərsliyə salınır, ancaq bilmirəm nə baş verdi ki, o şeirin ətrafında indi belə ajiotaj yaradılıb”
Dövlətimiz üçün dərslik siyasəti prioritetdir. Dövlət təhsilin inkişafına, kurikulum prormını əhatə edən yeni dərsliklərin yazılmasına külli miqdarda vəsait xərcləyir. Deyərdik ki, bəlkə də qonşu respublikaların heç birində Azərbaycan dövləti qədər dəsrlikləri diqqətdə saxlayan ikinci bir dövlət yoxdur.
Ölkəmizdə bütün dərs vəsaitləri, müəllimlər üçün metodiki vəsaitlər dövlətin ayırdığı maliyyə vəsaiti hesabına çap olunur. İlbəil orta ümumtəhsil məktəblərində dərsliklərin səviyyəsinin yüksəldilməsi ilə bağlı işlər görülür. Buna baxmayaraq, hələ də dərsliklərdə müəyyən neqativliklərə rast gəlinir. Bu da, sözsüz ki, həm valideynlər, həm də mütəxəssislər tərəfindən ciddi tənqid edilir. Son günlər mətbuatın gündəmində yer alan dərsliklərlə bağlı iki mühüm problem diqqət çəkməkdədir.
Bu gün ən çox müzakirə və tənqid predmetinə çevrilən III sinif “Azərbaycan dili” dərsliyində rus şairi Sergey Mixalkovun Gülşən Orucovanın tərcüməsində yer alan “Otuz altı altı” şeiridir ki, iddialara görə, bu çoxbəndlik şeir ibtidai sinif şagirdlərinin dərsdən soyumasına, dərslərə marağının azalmasına, habelə onlarda tənbəllik simptomlarının yaranmasına səbəb olur.
“Otuz altı altı” şeirindəki bir neçə bəndə diqqət yetirək:
Ay uşaqlar, işlərim Yaman düşübdür tərsə. Hazırlaşa bilmədim, Düzü, sabahkı dərsə.
Barı xəstələnəydim, Qalxaydı hərarətim. Qurtaraydı canımı Sabahkı dərsdən mənim.
Təlaşla, həyəcanla Termometrə baxıram. Hanı mənim qızdırmam? Niyə azarlamıram?
Digər problem isə VIII sinif “Azərbaycan dili” dərsliyində aşkarlanıb. Belə ki, sözügedən dərslikdə vulqar ifadələrdən geniş şəkildə istifadə edilən mətn yerləşdirilib. 8-ci sinif dərsliyində yer alan və vulqar ifadələrlə zəngin olan dialoqu da nəzərinizə çatdırırıq:
Həsən və Mehdi söhbət edir:
- Alə, axşam gedey gezmeyə?
- Hara brat?
- Nə bilim, çıxaruğ şəhərə, bir az mırt tutarığ.
- Alə, dibilsən, camaatnan nə işimiz var. Bir də axşam hazırlıqlarım var. Allah haqqı, evdə məni nadayet eliyiblər. Oxu, oxu… Lap adamı təkərə salırlar eyy.
- Karoçi, gedirsən, getmirsən?
- Yox da, qırıl, dedim, dərsə gedirəm.
Bu mətn övladı VIII sinifdə təhsil alan valideynləri ciddi narahat edir. Onlar deyirlər ki, övladları dərslikdə yer alan dialoqdakı sözlərdən gündəlik həyatında da istifadə etməyə başlayıblar. Valideynlər dialoqdakı “Brat”, “nadayet eləmə”, “təkərə salma məni” və başqa ifadələrin övladlarının dilinə düşməsindən narahatlıq keçirirlər.
Orta ümumtəhsil məktəbləri dərsliklərində yer alan bu kimi mətnlərin şagirdlərin psixikasına, davranışlarına mənfi təsir göstərdiyini deyən mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu kimi ifadələrin, mətnlərin dəsrliklərə salınması yolverilməzdir.
Tanınmış təhsil eksperti, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Kamran Əsədov bizimlə söhbətində bildirdi ki, bütün hallarda, jarqon və vulqar sözlərin dərsliklərə salınması yaxı hal deyil: “İlk növbədə qeyd edim ki, hazırda orta məktəb şagirdləri üçün nəzərdə tutulmuş dərs vəsaitləri və kitabları qavramaq, dərk etmək 6-17 yaşında olan insanın beyninə görə deyil. İstifadə olunan kitabların proqramlaşdırılmasından belə məntiq çıxır ki, ilin sonunda məzun olan hər şagirdin elmi dərəcəsi olmalıdır. Çünki onlar, demək olar ki, bakalavr, magistr pilləsində keçilən eyni mövzuları mənimsəyiblər.
Hesab edirəm ki, bu gün dərsliklər şagirdlər üçün yox, müəllimlər üçün yazılır. Çünki bu kitabları müəllimlər özü güclə qavrayıb başa düşür, o ki qaldı şagirdlər...
Düşünürəm ki, dərslik siyasətinə uyğun olaraq, məktəbin 3 istiqaməti ola bilər - pedaqoji, siyasi və müasir. Əgər məktəbin qarşısına qoyulan vəzifə bir qədər savadlı, kifayət qədər sözəbaxan, sosial baxımdan qeyri-aktiv şagird hazırlamaqdırsa, onda dərsliklər Sovet dövründəki kimi olmalıdır. Orada yalnız vahid düzgün ideya, fikir olmalı, artıq-əskik mətnlərə yer verilməməli, hər şey ölçülü-biçili və “bir udumluq” olmalıdır. Birmənalı suallara birmənalı cavablar və s. Ancaq biz müasir məktəbdən danışırıqsa, o zaman dərslik bu gün tamam başqa funksiyaları daşımalıdır. Müxtəlif informasiya texnologiyaları ortaya çıxıb. İnformasiya texnologiyalarına istinad etmədən hazırlanan dərsliklər səssiz filmlər kimidir. Görüntü var, amma bir dənə səs, söz yoxdur. Tədris yönümündən baxanda isə burada peşəkar ekspertlərə ehtiyac var.
Təəssüflər olsun ki, bu gün dərsliyi yazanlar, tədris proqramlarını hazırlayanlar düşünmürlər ki, bu dərsliyi oxuyan uşaq necə olmalıdır. Onlar bunu düşünür: kitabda nə artıqdır, nə yox. Dərsliyə səhifələrin sayına görə yanaşırlar. Səhifələr bitdi, işimiz də bitdi. Amma sonra hamı narazıdır. Hamı bilir ki, dərslik necə olmalıdır, amma heç kəs dərsliyi lazım olduğu səviyyədə hazırlamır”.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, etiraf etmək lazımdır ki, bu gün orta məktəblərin bütün siniflərində istifadə olunan dərslik deyil, əzab mənbəyidir. O qeyd etdi ki, dərslik şagird üçün hazırlanmış olsaydı, onun siması 180 dərəcə dəyişərdi: “Avropa dərsliklərinə fikir verin. Qalın, maraqlı, cürbəcür. Əlavə mətnlər, şəkillər, yaradıcı tapşırıqlar. Müəllim bunların 100-də 10-nu istifadə edə bilər. Bu dərsliklərdə qələmlə yazmaq da mümkündür. Bilirsiniz, dərslik fikir laboratoriyasıdır. Tapşırıqlarda əlavə göstərişlər olmalıdır. Şagirdə seçim imkanı verilməlidir. O zaman şagird riyaziyyatı yox, riyaziyyatın köməyi ilə həyatı öyrənəcək. Müəllim şagirdə inkişaf etmək, dəyişmək dərsi öyrətməlidir. Məqsəd və mahiyyətindən asılı olmayaraq, dərsliklərdə jarqon ifadələr, küçə sözləri işlədilə bilməz. Bu, şagirdlərə çox pis nümunə ola bilər”.
III sinif “Azərbaycan dili” dərsliyinin həmmüəllifi Rafiq İsmayılov isə hesab edir ki, sözügedən dərslikdə yer alan “Otuz altı altı” şeiri şagirdlərə heç bir mənfi təsir edə bilməz. O hesab edir ki, bu şeirdə tənbəl şagird, onun dərsə münasibəti, eləcə də dərsdən yayınmaq istəyi ciddi tənqid edilib. Onun sözlərinə görə, şeir əzbərləndikdən sonra şeir üzərində müzakirələr zamanı şagirdlər şeirin qəhrəmanına bənzəmək istəmirlər, əksinə, onun tənbəlliyini tənqid edirlər. “Müasir dərsliklərdə yalnız Sovet dövründəki kimi həmişə bütün naqisliklərdən xali pioner obrazı vermək olmaz. Burada həm də elə obrazlar verilməlidir ki, sonradan həmin xarakterlə bağlı şagirdlərlə söhbətlər aparılsın. Bu obrazlar ona görə verilir ki, uşaqlar pisi yaxşıdan ayıra bilsinlər və s. Birincisi, əsərlərdə bir dəfə müsbət qəhrəman veriləndə, bir dəfə də mənfi qəhrəman verilir. Digər tərəfdən də “Otuz altı altı”da elə bir mənfilik də yoxdur. Yəqin ki, xatırlayırsınız, hamımız uşaqlıqda dərsdən yayınmaq üçün özümüzü xəstəliyə vurmuşuq. Belə şeylər uşaqlara daha doğma, daha yaxın olur. Biz sual qoyuruq ki, sizcə şagird düz edir, yoxsa yox? Buna görə də vəsaitdə müəllimə tövsiyələr veririk ki, söhbət elə aparılmalıdır ki, şagird əsərin qəhrəmanının hərəkətlərinə öz münasibətini bildirsin. Ona görə də əsərin qəhrəmanı mənfidirsə, bu o demək deyil ki, ya əsərin müəllifi, ya da dərslik müəllifi bunu təbliğ edir. Şeirin ruhundan görünür ki, burada uşağın xarakterindəki mənfi çalarlar, hərəkətindəki xoşagəlməzliklər tənqid olunur. Bu şeir uşaqların diqqətinə onu çatdırır ki, belə hərəkət etmək düzgün deyil, bu mənfidir. Ümumiyyətlə, didaktik ədəbiyyatda belə bir şey var. Hətta Sədi Şirazinin belə fikri var ki, mən ədəbi ədəbsizdən öyrəndim. Dərsliklərdə daim müsbət obrazlar vermək düzgün deyil”.
R.İsmayılov onu da qeyd etdi ki, “Otuz altı altı” şeiri artıq 7-ci ildir orta ümumtəhsil məktəblərinin III sinif “Azərbaycan dili” dərsliyinə salınır, ancaq builki tədris ilinə qədər bu şeirə görə hər hansı bir tənqidi fikir eşitməyib. “Yeni tədris proqramına uyğun olaraq hazırlanan dərsliklərdə bu şeir 7 ildir uşaqlara öyrədilir. Ancaq son zamanlara qədər bu şeir haqqında mənfi fikir eşitməmişdim. Ekspertlər başqa mətnlərlə bağlı iradlar bildirirdilər, biz o mətnlərə düzəlişlər eşmişik. Ancaq “Otuz altı altı” şeiri haqqında iradlar səsləndirilməmişdi. 7 ildir bu şeir dərsliyə salınır, ancaq bilmirəm nə baş verdi ki, o şeirin ətrafında indi belə ajiotaj yaradılıb. Bu şeirdə uşaqları dərsdən yayındıracaq heç bir şey yoxdur”.
İradə SARIYEVA
