Kamran Əsədov: “Təhsil Nazirliyi ölkədə fəaliyyət göstərən 4500 məktəbin heç birinə KSQ, BSQ sualları göndərmir” “Summativlərin bütün məsuliyyəti tədrisi həyata keçirən müəllimin üzərinə düşür”
Orta ümumtəhsil məktəblərində summativ qiymətləndirmə prosesi həyata keçirilir. 1-ci sinifdən tutmuş, 11-ci sinif şagirdlərinə qədər summativ yazırlar. Əksər hallarda KSQ (kiçik summativ qiymətləndirmə) və BSQ-lərin (böyük summativ qiymətləndirmə) suallarını cavablandırmaq şagirdlər üçün elə də asan olmur.
Çox vaxt onlar deyirlər ki, KSQ və BSQ-yə düşən suallar arasında dərsliklərdə olmayan mövzulara da rast gəlirlər. Bu, şagirdlərin o sualları lazımi səviyyədə cavablandırmasında problemlər yaradır. Mətnlərdə suallar olduqca mürəkkəb dildə ifadə olunur. Şagird oxuduğunu anlaya bilmir. Bunun səbəbini müəllimlərdən soruşduqda onların bir çoxu valideynlərə deyirlər ki, KSQ və BSQ sualları Təhsil Nazirliyində hazırlanır. Yəni müəllimlər KSQ və BSQ suallarının hazırlanmasından xəbərsiz olurlar.
Bu arada yerli mətbuatda yayılan məlumatlara görə, ümumiyyətlə, summativlər yığışdırılacaq. Hələ bu reallaşmayıb. Əsas məsələ KSQ və BSQ suallarının ibtidai sinif müəllimləri və fənn müəllimləri tərəfindən hazırlanmasıdır. Çünki onlar siniflərin, şagirdlərin vəziyyətini, bilik səviyyəsini, qavrama qabiliyyətini yaxşı bilirlər. Bu səbəbdən də summativ suallarını onların biliyinə, səviyyəsinə, xarakterinə uyğun qoya bilərlər.
KSQ və BSQ suallarının hansı səbəbdən fənn müəllimləri və ibtidai sinif müəllimləri tərəfindən hazırlanmamasının səbəblərini araşdırmaq məqsədilə ekspertlərlə əlaqə saxladıq. Ekspertlər bildirdilər ki, summativ suallarına Təhsil Nazirliyi ümumiyyətlə müdaxilə etmir, suallar müəllimlər tərəfindən hazırlanır. Ekspertlərin fikirləri bizdə təəccüb yaratdı. Bəs onda nə üçün bir çox müəllimlər valideynlərə “KSQ və BSQ sualları nazirlik tərəfindən hazırlanır” deyirlər?
Tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov bizimlə söhbətində bildirdi ki, müəllimlərin əksəriyyəti KSQ və BSQ suallarını ordan-burdan köçürdüyü, götürdüyü üçün, valideynlərin fikrini yayındırmaq istəyirlər. O qeyd etdi ki, summativ sualları müəllimlər tərəfindən hazırlanır: “Azərbaycan ümumtəhsil məktəbləri 2008-2009-cu tədris ilindən etibarən yeni təlim standartları ilə, yəni kurikulum tədris standartları ilə təhsil prosesini qurmağa başlayıblar. Yəni biz artıq yaddaş məktəbindən təfəkkür məktəbinə keçmişik. Bu gün şagirdlər faktları deyil, faktlardan çıxan nəticələri öyrənib, müqayisə edib, tətbiq edib nəticə çıxarmalıdırlar. Ancaq bunun üçün də ilk növbədə müəyyən edilən vaxt ərzində bacarığa çevrilmiş biliklər summativdə ifadə olunur. Yəni KSQ-lər, BSQ-lərdir. Orta məktəbdə biliklərin qiymətləndirilməsi zəruridir. Biz 10 ildir kurikuluma keçmişik. Hələ də Təhsil Nazirliyi tərəfindən orta məktəblər üçün dövlətin tələb etdiyi standartlara uyğun test tapşırıqları bankı formalaşmayıb. Ölkəmizdə 4500 orta ümumtəhsil məktəbi var, burada 1,6 milyon şagird təhsil alır, onlara 151 min müəllim dərs deyir. 151 min müəllim hər 5-6 həftədən bir şagirdlərə KSQ, BSQ yazdırırlar. Test suallarını nazirlik deyil, müəllimlər özləri hazırlayırlar. Əgər müəllim deyirsə ki, bizə Təhsil Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilən standartlar çərçivəsində test tapşırıqları, imtahan sualları gəlir, bu tamamilə yanlışdır. Təhsil Nazirliyi ölkədə fəaliyyət göstərən 4500 məktəbin heç birinə KSQ, BSQ sualları göndərmir. KSQ-lər tədrisi həyata keçirən müəllimlər, BSQ-lər isə məktəb direktorlarının nəzarəti altında yenə də müəllimlər tərəfindən hazırlanır. Summativlərin bütün məsuliyyəti tədrisi həyata keçirən müəllimin üzərinə düşür.
Orta ümumtəhsil məktəblərində məktəbdaxili qiymətləndirməyə dair təlimatda göstərilib ki, KSQ-lər tədrisi həyata keçirən müəllim tərəfindən hazırlanır. Sizin dediyiniz kimi, yalnız o, sinifdə təhsil alan şagirdin bilik və bacarıqlarını bilir. Bu faktdır. Ancaq bizim orta məktəb müəllimlərinin əksəriyyəti nə edirlər? Bu, müəllimlərimizin 90 faizinə aiddir. Sosial şəbəkələrdə müəyyən qruplar var. Məsələn, tarix müəllimləri qrupu, Azərbaycan dili müəllimləri qrupu, ibtidai sinif müəllimləri qrupu və s. Tutalım, Bakıda bir müəllim KSQ-ni hazırlayır və həmin qrupda yerləşdirir, respublika müəllimlərinin də əksəriyyəti summativ tapşırıqlarını oradan götürür. Onlar heç bir əziyyət çəkmədən hazır məhsulu əldə edirlər. Bu da standartlara cavab verməyən məhsuldur. Bir müəllimin beyninin məhsulu olan test tapşırıqlarını digər müəllimlər şagirdlərə işlədirlər”.
K.Əsədov qeyd etdi ki, şagirdlərin orta məktəbdə keçirilən KSQ-dən, BSQ-dən yorulmasının, bezməsinin əsas səbəbi müəllimlər və məktəb rəhbərliyi tərəfindən onlara verilən test nümunələrinin heç birinin dövlətin təhsil standartı olan kurikulumun tələblərinə uyğun olmamasıdır. “Buna misal üçün 2017-ci ilin mart ayında Dövlət İmtahan Mərkəzinin ilk dəfə olaraq 9 il ərzində kurikulum çərçivəsində dərs keçmiş şagirdlər üçün buraxılış imtahanlarının nəticələrini göstərmək istəyirəm. Məlum oldu ki, imtahanda iştirak edən şagirdlərin 75 faizi imtahandan 2 aldı. Aydın oldu ki, bizim uşaqlara ənənəvi test tapşırıqları verilib. Yəni bizim müəllimlərimizin çoxu əziyyət çəkmək istəmirlər. Düzdür, buna əməkhaqqı və digər tələblər təsir göstərə bilər. Ancaq əməkhaqqı o müəllimləri qane etmirsə, onlar camaatın övladlarını bədbəxt etməsinlər, gedib başqa işlə məşğul olsunlar. Amma müəllim dərs keçirsə, mütləq dövlətin tələb etdiyi standartlara uyğun test tərtib etməlidir. Bunu dövlət tələb edir ki, mənim gəncim bu bilik və bacarığa, kompetensiyalara malik olsun. Ancaq bəzi müəllimlər uşaqları bədbəxt edirlər. Siz istənilən məktəbə gedin və tərtib edilən test tapşırıqlarına baxın. Bütün suallar bir neçə variantlıdır. Belə olmamalıdır. Dövlətin öz standartı var ki, şagird 1-ci sinfin 1-ci yarımilində, yaxud sonunda biliklə yanaşı, musiqi, idman, təsviri incəsənətlə bağlı bacarıqlara da yiyələnməlidirlər. Ancaq bizim məktəblərdə belə deyil” - deyə K.Əsədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
