Buludxan Xəlilov: “Dəyişikliklər elmi şəkildə əsaslandırılmalıdır ki, ictimaiyyəti bu dəyişikliklərə kökləyə, hazırlaya bilsinlər” Gültəkin Qurbanova: “Müəyyən şivələrdə vurğulanan səslərə bu dərəcədə meydan vermək olmaz” Elçin Mirzəbəyli “Dil Akademiyanın, yaxud hər hansı bir mərkəzin yerləşdiyi binanın divarları arasında yaranmır, cilalanmır, formalaşmır” deyir
Müasir Azərbaycanda dilçilik elminin inkişaf etdirilməsi, ana dilimizin düzgün qaydada təbliğ olunması, sözlərin düzgün yazılışı və işlədilməsi aktual məsələlərdən biri kimi gündəmdədir.
Bildiyimiz kimi, bir müddət əvvəl Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyası”nın tərkibi təsdiq edilib. Dövlət Dil Komissiyasının tərkibi müəyyənləşdikdən sonra bir sıra komissiya üzvləri dilimizdəki alınma və milli sözlərin yazılışında xeyli dəyişikliklər edilməsinə ehtiyac olduğunu bəyan etməyə başladılar. Hətta əksər dilçilər kor-koranə şəkildə belə bir fikir irəli sürdülər ki, söz necə deyilir, elə də yazılmalıdır. Bəzi dilçi alimlər hesab edirlər ki, ictimai rəyi öyrənmədən, belə məsələlər ətrafında illərlə çəkən müzakirələr aparmadan, cəmiyyəti, elmi ictimaiyyəti, KİV-ləri bu prosesə kökləmədən bu kimi işlərə rəvac vermək olmaz.
Bir müddət əvvəl komissiya üzvü olan bəzi alimlər qeyd edirdilər ki, on minlərlə sözün dəyişdirilməsi vacibdir. Sizcə bunu asanlıqla həyata keçirmək mümkündürmü?
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor Möhsün Nağısoylu mətbuata açıqlama verərək qeyd edib ki, bir sıra sözlərin yazılışında “g” hərfi “k” kimi işlədilməlidir. Məsələn, əsgər-əskər, İsgəndər-İskəndər kimi yazılacaq. Alqı sözünün alğı kimi yazılması məsələsini də M.Nağısoylu gündəmə gətirib. O, mətbuata açıqlamasında bildirib ki, qoşa “y” hərfi olan sözlər də bir “y” ilə yazılmalıdır.
Dilçilik İnstitutunun təklif etdiyi qaydalara ölkənin tanınmış alimləri, yazarları da etirazlarını bildirirlər. Məsələn, millət vəkili, yazıçı Aqil Abbas qoşa “y”nın əvəzinə bir “y” işlədilməsinə, “g” samitinin “k” ilə əvəzlənməsinə qarşı çıxaraq bunun lazımsız olduğunu deyir.
M.Nağısoylu qeyd edib ki, tənqidi fikirlərlə tanışdır, ancaq bəzi ziyalılar qaydalardan xəbərsizdirlər: “Qaydalara baxa bilərsiniz və yaxud biz bütün qoşa samitlərin birinin azaldılmasını təklif etməmişik. Biz bir dənə qoşa “y”nı demişik, onu da bütün qoşa “y”lar üçün deməmişik. Elmi əsaslarla fikrimizi söyləmişik: tərkibində “iyyat”, “yyət”, bir də “iyyə” olan sözlərin bir “y” ilə yazılması tövsiyə olunur: “ədəbiyat”, riyaziyat”, “səhiyə”, “maliyə” və sair. Fonetik prinsipə əsaslanaraq bu cür etmişik. Dünyada da bu prinsipə üstünlük verilir. Məqsədimiz odur ki, deyilişlə yazılış arasındakı sədd minimuma endirilsin, uçurum olmasın. “Ədəbiyyat” demirik, “ədəbiyat” deyirik, “davamiyyət” demirik, “davamiyət” deyirik… Bəziləri qaydaları diqqətlə oxumayıblar. İkincisi, irad tutanların bir çoxu qaydalarla heç tanış deyillər. Qeyri-peşəkarlar nə gəldi danışırlar. Məsələn, bilmirlər ki, niyə görə “alqı” sözü “ğ” ilə yazılmalıdır, “satqı” sözü “q” ilə. Belə prinsip var ki, sonu kar samitlə bitənlər olur “q”, - “basqı”, “asqı”, “satqı” – sonu cingiltili ilə bitənlər olur “ğ”.
M.Nağısoylunun fikirlərinə qarşı çıxan fikir adamları vurğulayırlar ki, AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun xalqın rəyini öyrənmədən sözlərin yazılışında özbaşına dəyişiklik etməsi ana dilimizə zərbə vura bilər.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsinin dekanı, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü, professor, dilçi-alim Buludxan Xəlilov isə hesab edir ki, həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan dəyişikliklər ictimaiyyətin geniş müzakirəsinə verilməlidir: “Biz nəzərdə tutulan dəyişikliklərlə bağlı cəmiyyəti maarifləndirməliyik. Yəni niyə filan söz “k”, yaxud “g” ilə yazılmalıdır. Dəyişikliklər elmi şəkildə əsaslandırılmalıdır ki, ictimaiyyəti bu dəyişikliklərə kökləyə, hazırlaya bilsinlər. Ənənəvi yazı qaydasında olan bəzi sözlərin “g” ilə yazılması cəmiyyətdə narahatlıq doğurur. Əsaslandırılmalıdır ki, bu niyə belə yazılmalıdır? Dəyişikliklərlə bağlı 69 maddədən ibarət qaydalar artıq çap olunub. İndi isə bu qaydalar əsasında, onun təbliği istiqamətində cəmiyyətdə maarifləndirmə işləri həyata keçirilməlidir. Çünki o qaydaların arasında elə qaydalar var ki, onlar ənənəvi deyil, yenidir. Yenilik isə həmişə müqavimətlə qarşılaşır. Bu qaydalar da müqavimətlə qarşılanmasın deyə, cəmiyyətdə maarifləndirici işlər görülməlidir”.
Dilçi-alim Gültəkin Qurbanovanın sözlərinə görə, dilin zənginləşməsi vacibdir, bəzi sözlərin yazılışına dəyişiklik etmək olar. Onun sözlərinə görə, ancaq böyük sayda sözün yazılışını dəyişmək lazım deyil: “Dilçilik İnstitutu xalqın rəyini öyrənmədən gündə bir açıqlama verir ki, sözlərin yazılışı dəyişəcək, yaxud iki “y” ilə yazılışa ehtiyac yoxdur, bəzi sözlərdə “q” “g” səsi ilə əvəz edilməlidir və s. Bunlara ehtiyac yoxdur. Bir də ki, dildə islahatlar aparılarkən, mütləq mənada, dilin bütün xüsusiyyətləri, işləklik prinsipləri nəzərə alınmalıdır. Bu gün ictimaiyyət arasında böyük bir narahatlıq var. Bu islahatlar həyata keçirilsə, bütün kitablar, dərsliklər dəyişdirilməlidir. Dövlət sənədlərinə, insanların özlərinə aid mülkiyyət sənədlərinə, şəxsiyyət vəsiqlərinə də kütləvi dəyişiklik olmalıdır. Bu da böyük hərc-mərclik, problemlər yaradacaq. İctimaiyyət hələ latın qrafikasını yeni-yeni mənimsəyir, sözlərin yazılışını tətbiq edirlər. Bu dəyişikliklər olsa, bəs sabah nə edəcəklər? Bilirsiniz, bu kimi işlərə necə gəldi yanaşmaq olmaz. Haradasa oxudum ki, artıq qaydalar hazırlanıb və təsdiq edilməsi üçün Nazirlər Kabinetinə göndərilir. Bu dəyişiklik harada müzakirə edildi ki, tez-tələsik onu qəbul etdirmək istəyirlər. Bu işə ciddi yanaşmaq lazımdır. Bəzi dilçilər sözü deyirlər və ictimaiyyətdən, ziyalılardan təpki görəndə bildirirlər ki, bunu belə demək istəmirdik, ziyalılar, yazıçılar, dilçilər, filoloqlar səhv başa düşüblər. Dili cilalayan, təmizləyən, onu yüksək səviyyədə təqdim etməyi bacaran adamlar deyilənləri necə başa düşə bilər? Çox istərdik ki, o qaydalar təsdiqə göndərilməmişdən əvvəl daha çox müzakirə edilsin ki, ictimaiyyət o qaydalarla tanış olsun. Düzdür, qaydalar çap edilib, ancaq geniş şəkildə yayılmayıb, bütün KİV-lərdə getməyib. Deyirlər ki, alimlər, ziyalılar qaydalardan xəbərsizdirlər. Siz o qaydaları nə zaman Akademiyanın divarları arasından ictimaiyyətə, ziyalılara təqdim etdiniz ki, onlar “yeniliklər”lə tanış olmaqdan imtina etdilər? “Alqı” sözü necə “alğı” kimi yazıla bilər ki, ölkədə hamı, birmənalı olaraq, “alqı”ya “alğı” demir. Bilirsiniz, müəyyən şivələrdə vurğulanan səslərə bu dərəcədə meydan vermək olmaz. Dilin öz xüsusiyyətləri, qaydaları, tələbləri var”.
O hesab edir ki, dildə aparılan hər bir islahat elmi məntiqə əsaslanmalıdır.
“Xalq cəbhəsi” qəzetinin baş redaktoru, tanınmış şair, politoloq Elçin Mirzəbəyli də irəli sürülən dəyişikliklərə qarşı çıxır. O öz “Facebook” hesabında məsələyə bu cür yanaşır: “Dil Akademiyanın, yaxud hər hansı bir mərkəzin yerləşdiyi binanın divarları arasında yaranmır, cilalanmır, formalaşmır. Azərbaycan türkcəsinin ünvanı Azərbaycan xalqıdır!
70 il ərzində Azərbaycan dili öz tarixi qaynaqlarından mümkün qədər uzaqlaşdırılıb, akademikləşdirilib, mürəkkəbləşdirilib. Təəssüf ki, hələ də qarşısına xalqları tədricən assimilyasiyaya uğratmaqla "sovet adamı" yaratmağı məqsəd qoymuş şər imperiyasının cızdığı sərhədləri aşa bilmirik. İmperiyanın texnoloqları assimilyasiya siyasətini birbaşa həyata keçirmirdilər. Bunun üçün müvafiq institutlar var idi. Bu institutlar milli identikliyi qoruyan bütün əsas amilləri tədricən sıradan çıxarır, yararsız hala gətirirdilər. SSRİ dövründə Azərbaycan dilinə, onun tarixi qaynaqlarına, saflığına qarşı böyük bir savaş açılmışdı. Doğrudur, 70-ci illərdə bu prosesin qarşısının alınması üçün həmin dövrün reallıqları çərçivəsində müəyyən tədbirlər həyata keçirilirdi. Lakin vurulan ziyanın miqyası o qədər böyük idi ki, imperiya mərkəzini duyuq salmamaq yolu ilə həyata keçirilən tədbirlər prosesin qarşısını ala bilməzdi. İmperiya ideoloqları bizə sübut etməyə çalışırdılar ki, Azərbaycan dili insanların öz fikirlərini ətraflı şəkildə ifadə etmələri üçün yetərli deyil, söz ehtiyatı azdır və özünütəsdiqin yolu rus dilindən keçir... Bu, məxməri assimilyasiya siyasəti idi.
Artıq dövlət müstəqilliyimizin 27-ci ilinə qədəm qoymuşuq. Dövlət, siyasi hakimiyyət Azərbaycan dilinin yad təsirlərdən qorunması və saflaşması üçün üzərinə düşən bütün vəzifələri yerinə yetirir. Müvafiq institutlar, mərkəzlər fəaliyyət göstərir, amma necə... Bu, təbii ki, daha geniş bir yazının, yaxud müzakirənin mövzusudur. Zənnimcə, Azərbaycan dili ilə bağlı islahatlara həmin institutların, mərkəzlərin yerləşdiyi binaların nəfəsliklərindən başlamaq və ilk növbədə havanı dəyişmək lazımdır... Sözün bütün mənalarında”.
İradə SARIYEVA
