Korrupsiya və rüşvətxorluq müasir cəmiyyətin çox ciddi sosial problemlərindəndir. Bütün dünyada bu yöndə aparılan mübarizənin sərtliyinə baxmayaraq, korrupsiya və rüşvətxorluğun coğrafiyası genişlənməkdə davam edir. Lakin aşkar olunan korrupsiya rəqəmləri həqiqəti əks etdirmir.
Azərbaycan dövləti korrupsiya ilə bağlı məlumat verən şəxslərin müdafiəsini təmin edir. Ölkə prezidenti dəfələrlə dövlət orqanlarının məmurlarına xəbərdarlıq, vətəndaşlara isə bu mübarizədə fəal olmalarını tövsiyə edib. Deməli, vətəndaşlar çəkinmədən korrupsionerlər barədə şikayət edə bilərlər. Dünya təcrübəsindən belə qənaətə gəlmək olar ki, korrupsioner vəzifəli şəxslərin sayı və dairəsi çoxaldıqca bu qəbildən olan faktların aşkar olunması məsələsi də çətinləşir. Bu baxımdan, vətəndaşlar əldə etdikləri məlumatların ötürülməsində prinsipal və maraqlı olmalıdır.
Ötən il Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə tədbirlər əhəmiyyətli səviyyədə həyata keçirilibş, korrupsiyaya şərait yaradan halların aradan qaldırılması səmtində müəyyən işlər görülüb. Ölkədə korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri iqdisadi sahədə aparılan islahatları tamamlayaraq, dayanıqlı iqdisadi inkişaf üçün yeni imkanlar yaradılıb. Korrupsiyaya qarşı mübarizə və bu problemin aradan qaldırılması dövlət siyasətinin prioritet istiqaməti kimi antikorrupsiya islahatlarının innovativ xarakter daşıması ilə yadda qalır. 2016-cı il ərzində korrupsiyaya qarşı beynəlxalq standartlara cavab verən genişmiqyaslı institusional islahatlar aparılıb. İqdisadiyyatın keyfiyətcə yeni mərhələsinin formalaşması və hayata keçirilən islahatların davamlılığını təmin etmək məqsədilə Prezidentin 2016-cı il 6 dekabr tarixli Fərmanı ilə iqdisadiyyatın əsas sektorları üzrə 12 strateji yol xəritəsi təsdiq edilib. Qeyd edilən çoxşaxəli islahatlar ölkə üçün yeni perspektivlər və imkanlar yaradır. Dünyada mövcud qlobal iqdisadi böhrana baxmayaraq, 2016-cı ilin yekunlarına əsasən, ölkədə qeyri neft sənayesi inkişaf edib. Korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə Komissiya tərəfindən “Açıq hökumətin təşviqi və korrupsiyaya qarşı mübarizəyə dair Milli Fəaliyyət Planları”nın yekun qiymətləndirilməsi korrupsiya ilə əlaqədar hüquqpozmalarla bağlı məlumat verən şəxslərin dövlət tərəfindən müdafiəsi müfaviq qanunvericilik aktları ilə təmin edilib.
Vətəndaş cəmiyyəti institutları tərəfindən həyata keçirilən monitorinqlərin nəticəsində məlum olur ki, Azərbaycanda korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsindəki tədbirlər səmərə verməkdə davam edir.
Bu sahədə olan müsbət dinamika beynəlxalq antikorrupsiya reytinqlərində də öz əksini tapır. Belə ki, “Beynəlxalq Şəffaflıq” təşkilatı tərəfindən hazırlanan sonuncu “Korrupsiya Qavrama İndeksi”ndə Azərbaycanın mövqeyi ötən illə müqayisədə 7 pillə irəliləyib, “Beynəlxalq Şəffaflıq” təşkilatının digər ənənəvi hesabatında “2016-cı il Qlobal Korrupsiya Barometri” üzrə ölkəmiz korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində ciddi irəliləyişə nail olub, korrupsiyanın səviyyəsinin azaldığı göstərilib.
Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru yanında Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş İdarəsinin 2016-cı il hesabatında qeyd olunan 6 əməliyyat tədbiri nəticəsində 6 nəfər korrupsioner cinayət başında yaxalanıb. Baş idarənin əməliyyat heyəti tərəfindən faktlar üzrə 32 cinayət işi başlanıb, keçirilmiş əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində korrupsiya cinayətləri ilə bağlı axtarışda olan 24 şəxs tutulub. Hesabat dövründə 480 cinayət işi üzrə 313 vəzifəli şəxs barədə 201 cinayət işinin istintaqı tamamlanaraq baxılması üçün aidiyyəti məhkəmələrə göndərilib. Cinayət işləri üzrə vurulmuş 202 milyon 629 manat məbləğində olan ziyanın 33 milyon 249 manat və ya 16,6%-nin ödənilməsi təmin edilərək, 78 milyon 283 manat məbləğində əmlak üzərinə həbs qoyulub. Istintaqı aparılmış cinayət işləri üzrə 220–dən çox vəzifəli şəxslər cinayət məsuliyyətinə cəlb olunub. Onlardan 110 vəzifəli şəxs qulluq mövqeyindən sui-istifadə ilə dələduzluq edib, 34 nəfər vəzifə səlahiyyətlərini aşıb, 10 nəfər rüşvət almağa görə təqsirləndirilib, 14 nəfər rüşvət verməyə görə məsuliyyətə cəlb olunub. Göründüyü kimi, vətəndaşların rüşvət verməyə meyli hələ də az deyil. Bu çox ciddi faktordur və korrupsiyanı doğuran səbəblərdəndir. Vətəndaşlardan gələn rüşvət təklifi bu sahə ilə mübarizədə vətəndaş təşəbbüslərinə ciddi ziyan vurur. Korrupsiya hallarına qarşı çıxmaq əvəzinə vətəndaşların bu cinayətin iştirakçılarına çevrilməsi isə dövlətin cinayətkarlıqla mübarizə siyasətinə zərər vurur.
Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru yanında yaradılan Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş İdarəsi fəaliyyətə başladığı gündən bu günə qədər 1800-dən çox cinayət işi aidiyyəti üzrə məhkəmələrə göndərilib. İcraatda olan cinayət işləri sırasında 70 faktdan çox rüşvətxorluq; vəzifəsindən sui-istifadə halları üzrə 150-dən çox; qulluq mövqeyindən istifadə etmək və qarətlə müşayiət edilən 500-dən çox cinayət iş materialları olub. Bu cinayətlər nəticəsində dövlətə 200 milyon AZN-dən çox ziyan dəyib, 122 milyon manatın büdcəyə keçirilməsi təmin edilib.
Təbii ki, rəqəmlər düşünməyə və cəzanın sərtləşdirilməsinə əsas verir. Ümumiyyətlə, “korrupsiya faktları barədə məlumat verən vətəndaşların dövlət tərəfindən müdafiəsi belə cinayətlərin qarşısını almağa kömək edə bilərmi” sualı bu halda yerində səslənir. Düşünürəm ki, böyük təsiri ola bilər. Vətəndaşlar bu növ cinayətkarlıqla, onun mütəşəkkil növləri ilə mübarizədə dövlət orqanlarına dəstək verməlidir. Bu onların vətəndaşlıq borcu və hüququdur. Dövlət başcısı bu istiqamətdə ötkəm və prinsipialdır. Belə mövqe hər bir vəzifəli şəxsə ciddi mesaj verir. Zənnimcə, vətəndaşlar tərəfindən vəzifəli şəxslərin ələ alınmasına çalışmanın özü korrupsiyaya şərait yaratmaqdır. Halbuku, rüşvət tələb olunsa da, vətəndaşlar onu verməkdən imtina etsə və hüquqlarının müdafiəsinə çalışsa, bununla korrupsiya dəhlizini daraltmaq olar. Amma bəzən KİV-də dərc edilən faktlara reaksiya verilməməsi baş verən hərəkət və ya hərəkətsizliklərlə “barışmaq”, ”razılaşmaq” meylini təsdiqləyir.
Bakı Metropoliteninin sabiq rəisinin MTN-ə rüşvət verməsi faktını KİV-də bəyan etməsi ciddi korrupsiya əlamətidir. Və yaxud sabiq rabitə və informasiya exnoloğiyaları naziri Əli Abbasovun “rüşvət verməsi” və “alması” ya belə şəxslərin zəif təfəkküründən, ya da qeyri peşəkarlığından xəbər verir. Hərəkətlərinin, danışdıqlarının ya fərqinə varmırlar, ya da dediklərini anlamırlar. Qeyd olunanlar dövlətin korrupsiyaya qarşı mübarizə siyasətinə də xələl gətirir.
Ailə və qadın işləri üzrə komitənin aparat rəhbəri S.İmanovla bağlı, MTN-də baş verənlər, Təhsil Nazirliyinin Sumqayıt şəhər Təhsil İdman Mərkəzinin sabiq direktorunun vəzifələrindən sui-istifadələri bu istiqamətdə mübarizənin canlı təzahürüdür. Belə qənaət hasil olur ki, dövlət qulluqçuları içdikləri anda sədaqət göstərsələr, korrupsiya faktları əhəmiyyətli səviyyədə azala bilər.
Ötən il ərzində 13 hakim korrupsiya hüquqpozmalarına görə intizam məsuliyyətinə cəlb olunub. Məhkəmə hakimiyyətində davam edən demokratik islahatlar dövlətin daxili siyasəti ilə üst-üstə düşür, səmərə verir. Son illər yalnız hüquqi erudiyasına, daxili inamına, bilik səviyyəsinə, peşəkarlığına və qabiliyyətinə görə hakim korpusuna daxil olanların sayı artır. Ədliyyə Nazirliyinin kollegiyası sözün həqiqi mənasında obyektiv, ədalətli və şəffavlıq prinsiplərinə üstünlük verməklə islahatları davam etdirir.
İctimai münasibətlərə zidd hərəkətləri törədənlərə qarşı cəza sərtliyi ilə yadda qalmalı, vətəndaşlarda ikrah hissi oyatmamalıdır. Korrupsiya ölkə daxilində iqdisadi inkişafa real əngəl yaradır, onu buxovlayır, cəmiyyəti maliyyə böhranına aparır. Məmur nüfuzu korrupsioner hərəkətlərin qurbanına cevrilir.
Korrupsiya, insan alveri, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyəsi və terrorçuluq cinayətləri mütəşəkkil cinayətkarlığın bir-birilə sıx bağlı sahələridir, belə cinayətlərlə mübarizə bütün dünyada problem olaraq qalır. Mütəşəkkil qrup və dəstələrin siyasi himayədarları, hərbi və maliyyə imkanları çox geniş, (hətta bank hesabları) olduğuna görə mübarizə tam səmərə vermir. Ona görə də, dünya ictimaiyyəti bu işdə maraqlı olmalıdır.
Bəs inkişaf etmiş ölkələrdə vəziyyət necədir?
Rusiya Federasuyasının sabiq maliyyə naziri A.Kudrin qeyd edir ki, ölkədə il ərzində korrupsion rüşvətxorluğun həcmi 300 milyard dollar təşkil edir. Hər il büdcəyə ciddi ziyan dəyir.
Mütəxəssislərin qənaətinə görə, korrupsiya demək olar ki, dünyada bütün sahələrin fəaliyyətinə sirayət edir. Rüşvətin müəyyən faizi məmurların vəzifələrinə xəyanətləri ilə bağlıdır. Rusiya Federasiyası DİN-nin statistik rəqəmlərinə görə, korrupsiyanın ümumi həddi 2 hissəyə bölünür: məmurların rüşvətxorluğu ümumi rüşvətxorluğun 20% təşkil edirsə, yerdə qalan 80% aşağı hissələrdə baş verən korrupsiyaya aiddir. Bu sırada həkimlər, müəllimlər, hüquq-mühafizə orqanalarının əməkdaşları durur. Vəziyyətin təhlilindən belə qənaətə gəlmək olar ki, Rusiyada yüksək çinli məmurların rüşvəti il ərzində 9 mln rubldan çox olur. Lakin aparılan mübarizənin də səmərəsi azdır. RF dünyada korrupsiyanın səviyyəsinə görə 127-ci yerdədir. Narahatlıq doğuran məsələ ondan ibarətdir ki, vətəndaşların ¼ hissəsi rüşvətxorluqda, rüşvət verməkdə, təklif etməkdə və vasitəçilikdə şəxsən maraqlı olur. Bu istiqamətdə də mübarizə ciddi olmalı, maarifləndirmə işi gücləndirilməlidir. Əhalinin müəyyən hissəsinin hüquqi dövlətin və vətəndaş cəmiyyətin prinsiplərinin qorunmasında iradə nümayiş etdirməməsi, ictimai nəzarətin təşkilində iştirakın olmaması korrupsiyaya şərait yaradan amillərdəndir.
Müqayisə üçün, korrupsiya reytinqi üzrə sonuncu yeri KXDR, Somali və Əfqanıstan tutur. Ən yaxşı göstərici Danimarka və Yeni Zelandiyaya aiddir. 107 ölkə üzrə 114 min insan arasında keçirilən sorğunun nəticəsinə görə, dünyada hər dörd nəfərdən biri (114 min nəfərin 27%) heç olmasa bir dəfə rüşvət verdiyini etiraf edib. Aparılan tədqiqat əsasında korrupsiyanın dünyada ciddi problem kimi qalması təsdiq edilmişdir.
Ukrayna dövlətində ictimai rəyə əsasən Viktor Yanukoviçin prezident olduğu son illərdə korrupsiya görünməmiş həddə çatıb. Hər il 160 milyard qriven leqal dövriyyədən məmurların cibinə axırmış. Statistik xidmətin təhlilinə görə. təkcə korrupsiya istiqaməti üzrə Ukrayna dövləti il ərzində 137 mlrd qriven itirərdi. Gömrük sahəsində olan sui-istifadələrə görə (2013-cü il ərzində) 40 mlrd qriven büdcədən kənar məmurların cibinə, gömrükdə malların qeydiyyatı zamanı məbləğin yalnız 50% büdcəyə daxil olurdu, qalan hissə müəyyən şəxslərin sərəncamına keçirmiş. Torpaq sahələrinin icarəsi zamanı verilən rüşvətin məbləği 2013-cü ildə 4.7 mln qrivenə çatırdı. Vergi sahəsində korrupsiyanın məbləği 40 mlrd qriven təşkil edirdi və s.
Deməli, korrupsiya ilə mübarizə bir dövlətin coğrafiyasında yox, hamılıqla, birləşmiş qaydada həyata keçirilməlidir ki, nəticəsi olsun. Bu, ümumibəşəri sosial bir problemdir.
Şəmsəddin Əliyev Hüquqşünas
