Gülsurə Mehdiyeva: “Onların təmizlənməsi üçün əsas şərtlərdən biri külli miqdarda vəsaitdirsə, digəri onları çirkləndirən mənbələrin ləğv edilməsidir”
Bakı kəndlərində və Abşeron yarımadasında mövcud olan göllərin ekoloji vəziyyətinin ağır olması məsələsi hər kəsin diqqətini çəkir. Bu göllərin gerçək ekoloji fəlakət məkanı olması ilə bağlı qəzetimizin keçən sayında yazı dərc etmişdik. Qaldırdığımız məsələ bu sahədə çalışan alimlərin, ekoloqların müzakirəsinə səbəb olub. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru Gülsurə Mehdiyeva aktuallaşdırdığımız problemə reaksiya verib.
G.Mehdiyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bu ciddi məsələ ilə bağlı öz fikirlərini qeyd edərək bildirdi ki, su təminatına görə respublikamız dünyanın az təmin olunan regionlarından sayılır və təxminən 1 kv.km-ə 100 000 kubmetr su, adambaşına isə il ərzində 950-1000 kubmetr su düşür. Statistika göstərir ki, Yer kürəsindəki su ehtiyatlarının 97.5 % -i şor, 2.7 % - i içməli sudan ibarətdir. İnsanlar bütün yeraltı və yerüstü içməli suyun cəmi bir faizdən azını istifadə edirlər: “Yerdə qalan hissəsindən isə ya istifadə etmir, ya da israfçılığa yol verirlər. Bəşər tarixində çirkli sudan xəstələnib ölənlərin sayı bütün müharibələrdə ölənlərin sayından 4-5 dəfə çoxdur.
İnsan cəmiyyəti öz inkişaf tarixində elmi nailiyyətlər nəticəsində sənayeni inkişaf etdirərək, böyük nailiyyətlər əldə edib, istehsalı artırıb, təbiətdən istifadəni isə gücləndirərək, ona ciddi ziyan vurmaqla, başqa bir problemlə - ətraf mühitin çirklənməsi ilə üzləşib. İnsanın normal yaşamağı və inkişafı üçün birinci növbədə təmiz hava, saf içməli su, qida və digər şeylər vacibdir ki, onlar da öz tələbatını ödəmək üçün lazım olan hər şeyi təbiətdən əldə edir. İnsanın istehsalat fəaliyyəti isə ətraf təbii mühitlə əlaqəsi olmadan baş verə bilməz.
Bir çox zavod və fabriklər təmizlənməmiş çirkabları dənizə axıdıblar ki, bu da ancaq tək suyun keyfiyyətini pisləşdirməyib, çirkablarda olan fenollar, neft məhsulları, ağır metallar torpağa hoparaq, həm torpağı, həm də yeraltı suları zəhərləyirlər.
Məhz buna görə də Abşeronda 200-ə qədər süni və təbii gölün neft və neft məhsulları ilə çirkləndiyinin şahidi oluruq, həmçinin, bu çirklənməni təmizləmək üçün nə qədər vəsait, insan qüvvəsi lazım olduğunu hesablamaq da çox çətin olur.
Yuxarıda deyilənlər subut edir ki, insanla təbiət arasında gedən maddi mübadilə prosesində həm insanın sağlamlığına zərər vuran, həm də maddi nemətlər istehsalına mənfi təsir göstərən əlavə effektlər baş verir. Eyni zamanda, hər cür tullantının azaldılması ilə yanaşı, həm də “tullantını gəlirə çevirmək” mühüm məsələlərdən biri kimi insanı düşündürməlidir”.
G.Mehdiyevanın qeyd etdiyinə görə, ekoloji tarazlıq qanunları pozulursa, bu, iqtisadiyyata mənfi təsir göstərir. “Ekoloji tarazlıq təbiətin obyektiv qanunu olub, yalnız bitki və heyvanat aləminin deyil, həm də insanın sağlamlığına təsir edir.
Abşeron yarımadasında vahid kanalizasiya sistemi olmadığından, bir çox yaşayış məntəqələri və sənaye müəssisələri çirkab sularını təmizləmədən yaxınlığındakı göllərə axıtdığı üçün, onların əksəriyyəti hədsiz dərəcədə çirklənməyə məruz qalıb. Çirkliliyin yüksək olması isə göllərin fauna və florasına öldürücü təsir göstərir. Hazırda göllərdəki suyun keyfiyyətinin vəziyyəti elədir ki, nəinki rekreasiya üçün (çimmək, su turizmi və s.), hətta texniki ehtiyacı ödəmək üçün də istifadəyə yararlı deyil. Bu isə regionda ekoloji gərginlik yaradır.
Ətraf mühitin çirklənməsi günü-gündən ciddiləşir. Bu obyektiv reallıqdır.
1960-cı illərə qədər təbii şəraitdə ilin soyuq dövründə göllər atmosfer yağıntıları ilə dolar, ilin isti dövründə isə quruyar və ya suları azalardı. O dövrlər Abşeron göllərinin əksəriyyəti xörək duzunun toplayıcıları idi. Lakin sənayenin (xüsusilə neft istehsalı) və kənd təsərrüfatının intensiv inkişafı ilə əlaqədar son 50 ildə göllərə daxil olan buruq, sənaye və məişət çirkab sularının həcminin sürətlə artması onların kəskin çirklənməsinə, sahələrinin böyüməsinə və yeni göllərin əmələ gəlməsinə səbəb olub.
Böyükşor, Bülbülə, Qırmızı göl, Xocasən və Çuxurdərə gölləri daha çox çirklənməyə məruz qalıb. Bu göllərdə zərərli maddələrin miqdarı normadan 8-12 dəfə artıqdır.
Böyükşor gölünə şəhərin Nərimanov, Sabunçu və Binəqədi rayonlarının göl ətrafında salınmış və kanalizasiya sistemləri ilə təchiz olunmayan məişət, ticarət və digər obyektlərindən, fərdi evlərdən tullantı suları (gün ərzində 18 min kubmetr sənaye və məişət suları) daxil olurdu. Gölün əsas çirklənmə mənbəyi keçən əsrin 30-cu illərindən başlayaraq ətraf ərazilərdə neft çıxarılması zamanı əmələ gələn neft-mədən sularının gölə axıdılması olub. Böyükşor gölünün sularının minerallaşmasının artması ilə yanaşı, suyun tərkibi kəskin şəkildə dəyişib” - deyən G.Mehdiyeva bildirir ki, statistik məlumatlara görə, 1929-cu ildə Keşlə kanalı vasitəsilə gölə neft-mədən suları axıdılıb, 1970-ci illərdən isə gölə fekal, təsərrüfat-məişət və sənaye suları axıdılıb.
Alimin bildirdiyinə görə, təsərrüfat-fekal sular gölə təmizlənmə prosesi keçmədən, sistemsiz formada açıq kanal və çökəkliklər vasitəsilə axıdılıb ki, bu da ərazinin sanitariya vəziyyətini xeyli pisləşdirib, gölün dibi və sahil zolağı neft məhsullarının bitum qatı altında qalıb: “Suyun inteqral çirklənmə indeksinə əsaslanaraq demək olar ki, 2000-ci ildə Böyükşor gölü keyfiyyət sinfinin çox çirkli su sinfinə aid olmuşdusa, bu göstərici 2004-cü ildən başlayaraq fövqəladə çirkli su sinfinə aid edilib.
Lakin Olimpiya kompleksinin tikintisi ərəfəsində Böyükşor gölünün təmizlənməsi və ətrafında istirahət parkının salınması layihəsi həyata keçirildi. Bu layihə çərçivəsində gölün cənub hissəsində Böyükşor Park-Bulvarı salındı. Böyükşor Park-Bulvarı Böyükşor gölünün bərpası layihəsinin birinci mərhələsi çərçivəsində salınıb. Park-Bulvarın açılışı 2015-ci il mayın 22-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və xanımı Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə həyata keçirildi.
Park-Bulvar ərazisində neftlə çirklənmiş torpaqlar təmizlənib, 2500 metr uzunluğunda sahilboyu gəzinti zolağı salınıb. Ümumi sahəsi 15 hektardan çox olan abadlıq işləri görüldü. Burada idman və uşaq oyun meydançaları, qaçış və velosiped zolaqları quruldu, həmçinin, minlərlə ağac və bəzək kolu əkildi. Gölün içində quraşdırılmış fəvvarələr kompleksi burada istirahət edənlərin zövqünü oxşamaqla yanaşı, həm də gölün suyunun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün onu oksigenlə zənginləşdirir. Suyun səviyyəsinin və keyfiyyətinin idarə edilməsi üçün avtomatlaşdırılmış nəzarət-monitorinq sistemi yaradılıb, gölün davamlı təmizliyinin və mühafizəsinin təmin edilməsi üçün xüsusi avadanlıq quraşdırılıb.
Yasamal-1 gölünün ətrafında da bir sıra abadlaşdırma və yaşıllaşdırma işləri görülüb, gölə axıdılan məişət-kommunal çirkab sularının qarşısı alınıb. Görülən işlər bilavasitə gölün ekoloji vəziyyətinə müsbət təsir göstərib. Belə ki, gölün oksigen rejmi tam bərpa olunub və suda həll olmuş oksigenin konsentrasiyası yüksəlib, onun biokimyəvi sərfi digər göllərlə müqayisədə kəskin şəkildə azalıb. Hazırda Yasamal-1 gölünün müasir ekoloji vəziyyəti qənaətbəxşdir. Lakin digər göllərdə vəziyyət olduqca bərbaddır, nəzərə alsaq ki, bu göllərin çirklənmə prosesi artıq yüz ilə yaxın bir dövrü əhatə edir, onların təmizlənməsinin bir–iki ilə tamamilə həll ediləcəyinə inanmaq sadəlövhlük olardı. Onların təmizlənməsi üçün əsas şərtlərdən biri külli miqdarda vəsaitdirsə, digəri onları çirkləndirən mənbələrin ləğv edilməsidir. Bu mənbələrin ləğvi isə ilk növbədə Bakı və Bakıətrafı ərazilərdə kanalizasiya sisteminin tam şəkildə bərpası və yenidən qurulmasından asılıdır.
Ən azından böyük göllərin təmizlənməsi və ətrafının istirahət parklarına çevrilməsi hər bir sakinin arzusudur. İnsanlar onlara yaxın ərazidə yerləşən göllərin ekoloji cəhətdən normalara cavab verməsini və burada istirahət etmək arzusunun reallaşacağı günü səbrsizliklə gözləyirlər”.
İradə SARIYEVA
