XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də xalq ma­a­ri­fi hə­rə­ka­tı və azər­bay­can­çı­lı­ğın vəh­də­ti...

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da xalq ma­a­ri­fi hə­rə­ka­tı­nın baş­lan­ma­sı və bu işə öl­kə zi­ya­lı­la­rı­nın, fi­kir adam­la­rı­nın rəh­bər­lik et­mə­si hə­qi­qə­tən də təq­di­rə­la­yiq­dir. Bil­di­yi­miz ki­mi, öl­kə­miz­də baş ve­rən xalq ma­a­ri­fi hə­rə­ka­tı bir azər­bay­can­çı­lıq işi olub və azər­bay­can­çı­lı­ğın ge­niş ya­yıl­ma­sı­na bö­yük tə­kan ve­rib.   

Ta­nın­mış alim Abu­zər Xə­lə­fov "Azər­bay­can­da ki­tab­xa­na işi­nin ta­ri­xi" ki­ta­bı­nın I fəs­lin­də ya­zır ki, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də (1901-1920-ci il­lər) Azər­bay­can­da xalq ma­a­ri­fi işi bö­yük gü­cə ma­lik olub. Xalq ma­a­ri­fi­nin, mə­də­ni-ma­a­rif sa­hə­si­nin in­ki­şaf ta­ri­xi­ni araş­dı­ran alim ya­zır: "XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can müs­təm­lə­kə öl­kə­si ola­raq qa­lır, Azər­bay­can kən­din­də fe­o­dal mü­na­si­bət­lə­ri hökm sü­rür­dü. Yal­nız Ba­kı­da neft sə­na­ye­si­nin in­ki­şa­fı onun ka­pi­ta­list in­ki­şaf yo­lu­na düş­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­yır­dı. Bu da xa­ri­ci ka­pi­ta­lın Ba­kı­ya axıb gəl­mə­si­nə şə­ra­it ya­ra­dır­dı. XX yü­zil­li­yin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can neft sə­na­ye­si­nin in­ki­şaf sü­rə­ti­nə və məh­sul is­teh­sa­lı­na gö­rə dün­ya­da ön­cül möv­qe­yə çıx­ma­sı Ba­kı­nın bö­yük sə­na­ye şə­hə­ri­nə çev­ril­mə­si­nə şə­ra­it ya­rat­mış­dı. Ru­si­ya­dan, Azər­bay­ca­nın kənd ra­yon­la­rın­dan, həm­çi­nin, ya­xın xa­ri­ci öl­kə­lər­dən Ba­kı­ya fəh­lə

axı­nı baş­la­mış­dı. Azər­bay­ca­nın əya­lət şə­hər­lə­rin­də də ka­pi­ta­lizm təd­ri­cən in­ki­şaf edir, ka­pi­ta­list tip­li mü­əs­si­sə­lər ya­ra­nır­dı. Bü­töv­lük­də gö­tür­dük­də isə, öl­kə­nin so­si­al-iq­ti­sa­di struk­tu­run­da ka­pi­ta­list is­teh­sal üsu­lu ha­kim möv­qe­yə ma­lik idi. Azər­bay­can­da, Ba­kı ilə ya­na­şı, di­gər şə­hər və qə­za­lar­da da ti­ca­rət-sə­na­ye bur­ju­a­zi­ya­sı­nın möv­qe­lə­ri möh­kəm­lə­nir­di. Öl­kə­də ka­pi­ta­liz­min in­ki­şa­fı cə­miy­yə­tin so­si­al-si­ya­si struk­tu­run­da əsas­lı də­yi­şik­lik­lə­rin baş ver­mə­si­nə sə­bəb ol­muş­du".

Alim qeyd edir ki, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can əha­li­si­nin say ar­tı­mı ka­pi­ta­liz­min in­ki­şa­fı ilə bağ­lı idi. Şə­hər əha­li­si sü­rət­lə ar­tır­dı. Onun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, şə­hər­lər­də ye­ni za­vod­la­rın, fab­rik­lə­rin, di­gər sə­na­ye mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı, iş­çi qüv­və­si­nə bö­yük tə­lə­ba­tın əmə­lə gəl­mə­si, Ru­si­ya­dan, Qaf­qaz re­gi­o­nun­dan və qon­şu xa­ri­ci döv­lət­lər­dən fəh­lə­lə­rin Ba­kı­ya axı­nı üçün şə­ra­it ya­rat­mış­dı. On­la­rın sa­yı 500 min nə­fə­ri keç­miş­di və öl­kə əha­li­si­nin 23,8 fa­i­zi­ni təş­kil edir­di. Ba­kı­da ka­pi­ta­liz­min sü­rət­li in­ki­şa­fı, ye­ni mü­əs­si­sə­lə­rin işə düş­mə­si, fab­rik və za­vod­lar­da iş­lə­yə bi­lə­cək mü­tə­xəs­sis­lə­rə, sa­vad­lı adam­la­ra bö­yük eh­ti­yac ya­rat­mış­dı. A.Xə­lə­fov ya­zır: "Be­lə bir şə­ra­it­də bur­ju­a­zi­ya tex­ni­ki tə­rəq­qi ilə ayaq­la­şa bi­lən in­san­la­rın ha­zır­lan­ma­sın­da, təh­si­lin və mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fın­da ma­raq­lı idi. Di­gər tə­rəf­dən, Ru­si­ya­nı bü­rü­müş in­qi­lab dal­ğa­sı Ba­kı bur­ju­a­zi­ya­sı­nı da möh­kəm sil­kə­lə­miş, lər­zə­yə sal­mış­dı. Hö­ku­mət in­qi­la­bın təz­yi­qi al­tın­da bir sı­ra de­mok­ra­tik is­la­hat­lar ke­çir­mə­yə, ma­a­rif və mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı sa­yə­sin­də cid­di gü­zəştlə­rə get­mə­yə məc­bur ol­muş­du. Öl­kə­nin ic­ti­mai hə­ya­tın­da bö­yük can­lan­ma baş ver­miş, de­mok­ra­tik ab-ha­va hiss edil­mə­yə baş­la­mış­dı. Yer­li döv­lət or­qan­la­rı ye­ni tip­li mək­təb­lə­rin, mə­də­niy­yət mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı­na ica­zə ver­mə­yə, az da ol­sa və­sa­it ayır­ma­ğa  baş­la­mış­dı. Öl­kə­də ge­dən li­be­ral­laş­ma pro­se­si nə­ti­cə­sin­də ye­ni-ye­ni cə­miy­yət­lər, qey­ri-hö­ku­mət təş­ki­lat­la­rı, bir­lik­lər ya­ran­ma­ğa baş­la­mış, yer­li xalqla­rın mə­də­ni in­ki­şa­fı­na diq­qət ar­tı­rıl­mış, mil­li mə­sə­lə­nin qo­yu­lu­şun­da və həl­lin­də döv­lət si­ya­sə­ti xey­li yum­şal­mış­dı. Döv­lə­tin mil­li dil­lər­də mək­təb­lə­rin açıl­ma­sı­na, ki­tab nəş­ri­nə, mə­də­ni-ma­a­rif mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı­na və küt­lə­vi in­for­ma­si­ya va­si­tə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı­na mü­qa­vi­mə­ti xey­li zə­if­lə­miş­di.

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da mil­li müs­təm­lə­kə­çi­lik zül­mü hökm sür­mək­də idi. Çar hö­ku­mə­ti azər­bay­can­lı­la­rın in­ki­şa­fı­na, mil­li mək­təb­lə­rin açıl­ma­sı­na, mil­li mə­də­niy­yə­tin in­ki­şaf et­mə­si­nə, mil­li mət­bu­a­tın ya­ran­ma­sı­na cidd-cəhdlə ma­ne ol­ma­ğa ça­lı­şır­dı. Yal­nız 1905-1907-ci il­lər in­qi­la­bı ərə­fə­sin­də və in­qi­lab il­lə­rin­də Azər­bay­ca­nın ic­ti­mai hə­ya­tın­da ye­ni bir dövr baş­la­dı. Bir çox ma­a­rif cə­miy­yət­lə­ri, si­ya­si qrup­lar və par­ti­ya­lar ya­ran­dı. Ye­ni mək­təb­lər, mə­də­ni-ma­a­rif mü­əs­si­sə­lə­ri, mət­bə­ə­lər, nəş­riy­yat­lar açıl­dı. Döv­ri mət­bu­at və di­gər döv­ri nəşrlər tə­sis olun­du. Ədə­biy­yat, mu­si­qi və te­atr ge­niş in­ki­şaf yo­lu­na qə­dəm qoy­du. Ədə­biy­yat, in­cə­sə­nət və mə­də­niy­yə­tin di­gər sa­hə­lə­rin­də gör­kəm­li şəx­siy­yət­lər ye­tiş­mə­yə baş­la­dı. Bü­tün bun­lar o dövrdə de­mok­ra­tik hə­rə­ka­ta qo­şu­lan gör­kəm­li Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın cid­di cəh­di, təz­yi­qi və bö­yük və­tən­pər­vər­li­yi sa­yə­sin­də baş ve­rir­di. Get­dik­cə ge­niş­lə­nən, da­ha bö­yük mil­li zi­ya­lı qrup­la­rı­nı əha­tə edən bu de­mok­ra­tik hə­rə­kat öz xa­rak­te­ri eti­ba­ri­lə mil­li for­ma və ma­hiy­yət da­şı­ma­ğa baş­la­yır­dı".

A.Xə­lə­fov ya­zır ki, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da xalq ma­a­ri­fi, mət­bu­at və ki­tab nəş­ri sa­hə­sin­də bö­yük irə­li­lə­yiş olub. Onun qeyd et­di­yi­nə gö­rə, bu işin ge­niş­lən­mə­sin­də xalq ma­a­ri­fi hə­rə­ka­tı­nın bö­yük ro­lu olub.  Xalq ma­a­ri­fin­dən ya­zan A.Xə­lə­fov vur­ğu­la­yır ki, 1905-1907-ci il­lər in­qi­la­bı ərə­fə­sin­də və in­qi­lab il­lə­rin­də çar hö­ku­mə­ti­nin xalq təh­si­li si­ya­sə­tin­də bir li­be­ral­laş­ma baş ver­miş, yer­li xalqla­rın dil­lə­rin­də mək­təb­lər aç­ma­ğa ica­zə ve­ri­lib: "Doğ­ru­dur, mil­li dil­lər­də mək­təb­lər aç­maq üçün müt­ləq mü­va­fiq hö­ku­mət ida­rə­lə­rin­dən ica­zə al­maq la­zım gə­lir­di. İca­zə al­maq işi ol­duq­ca çə­tin, bö­yük bü­rok­ra­tik ən­gəl­lər­lə mü­şa­yi­ət edil­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, mil­lə­tin ma­a­rif­lən­mə­si uğ­run­da ar­dı­cıl mü­ba­ri­zə apa­ran xal­qı­mı­zın qa­baq­cıl, və­tən­pər­vər zi­ya­lı­la­rı bö­yük çə­tin­lik­lə də ol­sa bu işin öh­də­sin­dən gə­lir­di­lər. Çar müt­lə­qiy­yə­ti tə­rə­fin­dən hə­ya­ta ke­çi­ri­lən mil­li müs­təm­lə­kə zül­mü ma­a­rif sis­te­mi­nə da­ha pis tə­sir gös­tə­rir­di. Müs­təm­lə­kə­lər­də mək­təb­lə­rin açıl­ma­sı­na, xü­su­si­lə mil­li dil­lər­də mək­təb­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı işi­nə döv­lət tə­rə­fin­dən, de­mək olar ki, və­sa­it ay­rıl­mır­dı. Ay­rı­lan cü­zi miq­dar­da və­sa­it isə bə­zən öz tə­yi­na­tı üz­rə xərclən­mir­di. 1902-ci il­də hö­ku­mət Azər­bay­can­da xalq ma­a­ri­fi­nin eh­ti­yac­la­rı üçün 1,7 mil­yon ma­nat pul ayır­mış­dı. Bu və­sa­it­dən isə Ba­kı qu­ber­ni­ya­sın­da hər ada­ma dü­şən pay 79,3 qə­pik, Ye­li­za­vet­pol (Gən­cə) qu­ber­ni­ya­sın­da 97 qə­pik təş­kil edir­di. Bü­tün bun­la­ra bax­ma­ya­raq, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da so­si­al-iq­ti­sa­di dir­çə­liş, xalq azad­lıq hə­rə­ka­tı­nın yük­sə­li­şi xalq təh­si­li­nin in­ki­şa­fı­na tə­kan ver­di. Azər­bay­can­da ib­ti­dai, ümu­mi or­ta, pe­şə-tex­ni­ki mək­təb­lə­rin, həm­çi­nin, qa­dın­lar üçün mək­təb­lə­rin şə­bə­kə­si ge­niş­lən­mə­yə baş­la­mış, təh­sil işi­nə döv­lət təş­ki­lat­la­rı ilə ya­na­şı, xey­riy­yə cə­miy­yət­lə­ri, mə­də­ni-ma­a­rif və s. cə­miy­yət­lər də qo­şul­muş­du.

1902-ci il­də Ba­kı və Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­la­rı­nın əra­zi­sin­də 230 ib­ti­dai mək­təb fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di. Bu mək­təb­lər­də 15 min nə­fər şa­gird təh­sil alır­dı ki, bu­nun da 6,7 min nə­fə­ri­ni qız­lar təş­kil edir­di. Şa­girdlə­rin az bir his­sə­si-cə­mi 3,6 min nə­fə­ri azər­bay­can­lı­lar idi. Bu dövrdə Azər­bay­ca­nın şə­hər­lə­rin­də ib­ti­dai sə­nət mək­təb­lə­ri­nə bö­yük tə­lə­bat ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, Ba­kı və Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­la­rın­da cə­mi 472 nə­fər şa­gir­din təh­sil al­dı­ğı 4 sə­nət mək­tə­bi ya­ra­dıl­mış­dı. Sə­nət mək­təb­lə­rin­də cə­mi 91 nə­fər azər­bay­can­lı­nın təh­sil al­ma­sı hö­ku­mət si­ya­sə­ti­nin mür­tə­ce ma­hiy­yə­ti­ni açıb gös­tə­rir­di. Hal­bu­ki, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­ca­nın şə­hər­lə­rin­də ya­şa­yan əha­li­nin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti­ni azər­bay­can­lı­lar təş­kil edir­di. Ba­kı­da və Azər­bay­ca­nın di­gər şə­hər­lə­rin­də or­ta təh­sil­li in­san­la­ra sə­na­ye­nin in­ki­şa­fı ilə əla­qə­dar bö­yük eh­ti­yac ol­du­ğu hal­da, hö­ku­mət bu eh­ti­ya­cı ödə­mək üçün heç bir cid­di təd­bir gör­mür­dü. 1902-ci il­də Azər­bay­can­da cə­mi 8 or­ta və na­ta­mam or­ta mək­təb fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di. Bun­lar­dan al­tı­sı gim­na­zi­ya, iki­si isə na­ta­mam or­ta mək­təb idi. Or­ta mək­təb­lər Ba­kı­da, Gən­cə­də və Şu­şa­da yer­lə­şir­di. İlk də­fə idi ki, Ba­kı­da qa­dın­la­ra məx­sus iki or­ta mək­təb açıl­mış­dı. Or­ta və na­ta­mam or­ta mək­təb­lər­də 4,2 min­dən ar­tıq şa­gird təh­sil alır­dı ki, bun­la­rın da 235 nə­fə­ri, yə­ni 5,6 %-i azər­bay­can­lı  idi. Əha­li­nin sa­yı­na gö­rə gö­tü­rül­dük­də və­ziy­yə­tin da­ha acı­na­caq­lı şə­kil­də ol­du­ğu or­ta­ya çı­xır. Be­lə ki, Ba­kı qu­ber­ni­ya­sın­da əha­li­nin hər on min nə­fə­ri­nə 1,46 mək­təb, 140 şa­gird, Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­sın­da isə 1,64 mək­təb, 132 şa­gird dü­şür­dü. Bu rə­qəm­lər Çar Ru­si­ya­sı­nın uc­qar­lar­da apar­dı­ğı mil­li müs­təm­lə­kə zül­mü­nün əsas gös­tə­ri­ci­si idi.  1905-1907-ci il­lər in­qi­la­bı döv­rün­də qor­xu­ya düş­müş müt­lə­qiy­yət re­ji­mi ma­a­rif şö­bə­si­nə az da ol­sa gü­zəştlə­rə get­mə­yə məc­bur ol­muş, ib­ti­dai və or­ta mək­təb­lə­rin sa­yı­nı ar­tır­ma­ğa, mək­təb­lər­də yer­li xalqla­rın dil­lə­rin­də təd­ris apar­ma­ğa ica­zə ver­miş­di. Hö­ku­mə­tin təh­sil sa­hə­sin­də apar­dı­ğı si­ya­sə­tin li­be­ral­laş­ma­sı xalq ma­a­ri­fi­nin in­ki­şa­fı­na, mək­təb­lə­rin və şa­girdlə­rin sa­yı­nın ço­xal­ma­sı­na sə­bəb ol­muş­du. Həm­çi­nin Azər­bay­can di­lin­də mək­təb­lə­rin miq­da­rı və mək­təb­lər­də təh­sil alan azər­bay­can­lı şa­girdlə­rin sa­yı xey­li ço­xal­mış­dı. 1908-ci ilin sta­tis­ti­ka­sı­na gö­rə, Ba­kı və Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­la­rın­da şa­girdlə­rin sa­yı 1902-ci ilə nis­bə­tən 20,6 min nə­fər, yə­ni 37 fa­iz artmış­dı. Şa­girdlə­rin 5 min nə­fər­dən ço­xu azər­bay­can­lı uşaq­lar olub ki, bu da 1902-ci il­də­kin­dən 39 fa­iz çox idi.

İn­qi­lab il­lə­rin­də də ib­ti­dai mək­təb­lə­rə nis­bə­tən or­ta mək­təb­lə­rin və qız­lar üçün mək­təb­lə­rin sa­yı, de­mək olar ki, artma­mış­dı. Or­ta mək­təb şa­girdlə­ri­nin sa­yı 1908-ci il­də 5519 nə­fə­rə çat­mış­dı ki, bu­nun da an­caq 13 fa­i­zə qə­də­ri­ni azər­bay­can­lı­lar təş­kil edir­di.

Xalq ma­a­ri­fi­nin ən ləng in­ki­şaf edən mə­sə­lə­lə­rin­dən bi­ri azər­bay­can­lı qız­la­rın təh­si­li idi. Qız­lar mək­tə­bi­nin təş­ki­lin­də döv­lə­tin ma­ra­ğı­nın ol­ma­ma­sı, həm­çi­nin, bu dövr Azər­bay­can mü­hi­tin­də möv­cud olan di­ni fa­na­tizm, ru­ha­ni­lər də qız­la­rın təh­sil al­ma­sı­na hər vəchlə ma­ne ol­ma­ğa ça­lı­şır­dı. An­caq XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da ge­niş­lə­nən bö­yük ma­a­rif­çi­lik hə­rə­ka­tı və bu hə­rə­ka­tın təş­ki­lat­çı­la­rı olan H.Zər­da­bi, M.Ə.Sa­bir, M.Ha­di, H.Ca­vid, N.Nə­ri­ma­nov, C.Məm­məd­qu­lu­za­də, Ə.Hü­seynza­də, A.Ta­lıb­za­də (şa­ir), A.Səh­hət, Ü.Ha­cı­bə­yov, H.Mah­mud­bəy­li, R.Əfən­di­yev və di­gər­lə­ri təh­sil sis­te­mi­nin ge­niş­lən­mə­si, azər­bay­can­lı uşaq­la­rın təh­sil sis­te­mi­nə cəlb edil­mə­si, or­ta mək­təb­lə­rin ge­niş­lən­di­ril­mə­si və qız­lar üçün mək­təb­lə­rin açıl­ma­sı uğ­run­da cid­di mü­ba­ri­zə apa­rır­dı­lar. On­lar təh­sil sis­te­mi­nin mil­li dil­də təş­ki­li­ni tə­ləb edir­di­lər. Azər­bay­ca­nın gör­kəm­li mil­li zi­ya­lı­la­rı­nın cid­di cəh­di­nə bax­ma­ya­raq, qız­la­rın təh­si­li acı­na­caq­lı və­ziy­yət­də qal­maq­da da­vam edir­di. 1908-ci il­də qa­dın gim­na­zi­ya­sı şa­girdlə­ri­nin sa­yı or­ta təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də­ki şa­girdlə­rin ümu­mi sa­yı­nın 31,5 fa­i­zi­ni təş­kil edir­di. Bun­la­rın içə­ri­sin­də azər­bay­can­lı qız­la­rın sa­yı 1,5 fa­iz­dən də az idi. Bu dövrdə öl­kə­də fə­a­liy­yət gös­tə­rən dörd na­ta­mam or­ta mək­təb­də cə­mi 1038 şa­gird təh­sil alır­dı ki, bun­la­rın da cə­mi 2,8 fa­i­zi azər­bay­can­lı­lar idi, qız­lar isə 0,5 fa­iz təş­kil edir­di".

A.Xə­lə­fo­vun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, çar üsul-ida­rə­si­nin təh­sil si­ya­sə­ti elə qu­rul­muş­du ki, bu­ra­da fəh­lə və kəndli uşaq­la­rı­nın təh­sil al­ma­sı üçün bö­yük ma­ne­ə­lər var idi. "Ona gö­rə də or­ta ümu­mi mək­təb­lər­də və gim­na­zi­ya­lar­da oxu­yan şa­girdlə­rin bö­yük his­sə­si ka­pi­ta­listlə­rin, hö­ku­mət mə­mur­la­rı­nın, ru­ha­ni­lə­rin və zi­ya­lı­la­rın uşaq­la­rı idi.  1905-1907-ci il­lər in­qi­la­bı məğ­lu­biy­yə­tə uğ­ra­dıq­dan son­ra çar müt­lə­qiy­yə­ti tə­rə­fin­dən ma­a­rif və mə­də­niy­yət sa­hə­sin­də edil­miş ki­çik gü­zəştlər də ləğv edil­miş, təh­sil sa­hə­sin­də mür­tə­ce qa­nun­lar tət­biq edil­mə­yə baş­la­mış­dı. Mil­li dil­lər­də təh­sil al­maq ye­ni­dən məh­dud­laş­dı­rıl­dı. Ye­ni mil­li mək­təb­lər aç­maq işi­nə bö­yük bü­rok­ra­tik ən­gəl­lər cid­di ma­ne­çi­lik tö­rə­dir­di. İr­ti­ca il­lə­rin­də mək­təb­lər­də hər cür tə­lə­bə təş­ki­lat­la­rı bağ­la­nır, açıq fi­kir­li, mil­li ruh­lu mü­əl­lim­lər tə­qib edi­lir­di. İr­ti­ca il­lə­rin­də mil­li dil­lə­rə, mil­li mə­də­niy­yə­tə qar­şı ye­ni yü­rüş baş­lan­mış­dı. Hö­ku­mət bu yü­rü­şə qar­şı da­ya­nan bü­tün ma­ne­ə­lə­ri aman­sız­ca­sı­na sü­pü­rüb atır­dı. Məhz bu dövrdə bir çox və­tən­pər­vər ruh­lu ma­a­rif xa­dim­lə­ri­miz güc­lü təz­yiq­lə­rə mə­ruz qal­mış­lar. Bu və­ziy­yət uzun sür­mə­di. 1910-1914-cü il­lər­də Ru­si­ya­da in­qi­la­bi yük­sə­liş çar müt­lə­qiy­yə­ti­ni ge­ri çə­kil­mə­yə məc­bur et­di. Ye­ni­dən ma­a­rif sa­hə­sin­də, xü­su­si­lə mil­li uc­qar­lar­da gü­zəştlər edil­mə­yə baş­lan­dı. Mil­li zi­ya­lı­la­rın cid­di sə­yi nə­ti­cə­sin­də mil­li dil­lər­də mək­təb­lə­rin açıl­ma­sı, on­la­rın şə­bə­kə­si­nin ge­niş­lən­mə­si sü­rət­lən­di. Döv­lət or­qan­la­rı ilə ya­na­şı, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Ba­kı­da və Azər­bay­ca­nın re­gi­on­la­rın­da ya­ran­mış xey­riy­yə cə­miy­yət­lə­ri və di­gər cə­miy­yət­lər də əha­li­nin ma­a­rif­lən­mə­sin­də, ye­ni mil­li mək­təb­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sın­da, sa­vad kursla­rı­nın təş­ki­lin­də,  dərslik­lə­rin, dərs və­sa­it­lə­ri­nin nəş­rin­də ya­xın­dan iş­ti­rak edir­di­lər. Bu cə­miy­yət­lər içə­ri­sin­də "Sə­fa", "Ni­cat", "Nəş­ri­ma­a­rif", "Sə­a­dət" cə­miy­yət­lə­ri xü­su­si­lə fərqlə­nir­di. Bu cə­miy­yət­lə­rin təş­kil et­di­yi mək­təb­lər və kurslar­la ya­na­şı, "Neft sə­na­ye­çi­lə­ri qu­rul­ta­yı"nın da mək­təb­lər şə­bə­kə­si fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di. İn­qi­la­bi yük­sə­liş il­lə­rin­də ye­ni açı­lan mək­təb­lə­rin sa­yı ço­xal­maq­la şa­girdlə­rin sa­yı da 1902-ci il­lə mü­qa­yi­sə­də üç də­fə artmış­dı. 1915-ci ilin mə­lu­ma­tı­na gö­rə, Ba­kı və Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­la­rın­da və Za­qa­ta­la ma­ha­lın­da Ma­a­rif Na­zir­li­yi­nin ib­ti­dai mək­təb­lə­rin­də şa­girdlə­rin sa­yı 45 min nə­fə­rə, o cüm­lə­dən qız­la­rın sa­yı 13,4 min nə­fə­rə çat­mış­dı" - de­yə qeyd edən ali­min bil­dir­di­yi­nə gö­rə, be­lə­lik­lə, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da xalq ma­a­ri­fi­nin və­ziy­yə­ti­nə ötə­ri də ol­sa nə­zər sal­dıq­da, bu dövrdə təh­sil sa­hə­sin­də baş ve­rən pro­ses­lə­ri təh­lil et­dik­də, be­lə bir mən­zə­rə­nin şa­hi­di olu­ruq ki, çar hö­ku­mə­ti özü­nün in­di­yə qə­dər uc­qar­lar­da apar­dı­ğı təh­sil si­ya­sə­ti­nə sa­diq qal­mış, 1905-1907-ci il­lər in­qi­la­bı za­ma­nı ye­rit­mə­yə məc­bur ol­du­ğu li­be­ral­laş­ma si­ya­sə­ti­ni ir­ti­ca il­lə­rin­də ye­ni mür­tə­ce si­ya­sət­lə əvəz et­miş­di.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.