Vüsalə Ağabəyli: “Sürətli, aqressiv, ahəngsiz təqdim olunan mətnlər dilimizin səslənmə gözəlliyini pozur, dinləyicidə dilə qarşı...”
Reklam mətnlərinin dilində kifayət qədər problemlər olmaqla yanaşı, həm də onların təqdimatında ciddi nöqsanlar var. Dilimizin bütün norma və qaydaları göz görə-görə korlanır, əsasən da radiolar tərəfindən.
Radioların çox yerdə dinlənildiyini, dinləyicilər üçün əlçatan olduğunu nəzərə alan reklam şirkətləri öz reklamlarının səsləndirilməsi üçün əsasən müxtəlif yerli radioları seçirlər. Dinləyicilər hər verlişin içində saysız reklamlar dinləyir, amma onların mətnlərinin təqdimatında dilin tələffüz qaydaları pozulur.
Dinləyicilər son vaxtlar radioların efirlərində müəyyən reklam mətnlərinin təqdim edilməsindən narazı qalırlar. Reklamları səsləndirənlər sanki efir vaxtına qənaət etmək, daha çox fikir, söz ifadə etmək üçün ciddi tələskənliyə yol verirlər. Sanki bu mətnlərdə qaça-qaça danışırlar. Adam başa düşmür ki, bunlar nə deyir, nədən danışırlar. Reklam mətnləri niyə belə təqdim olunur?
Müşahidələr göstərir ki, ana dili qaydalarını, normalarını pozanlardan biri də reklamlar və onların təqdimatıdır. Həmin reklamların təqdimatına fikir versək görərik ki, biz necə ki vatsapda səs surətinin intensivliyini artıraraq dinləyirik, həmin sürətlə də reklam mətnləri oxunur. Yəni reklamların çoxu radiolarda sürətləndirilmiş danışıq ritmi ilə səsləndirilir. Nədi-nədi, reklama az vaxt getsin və həmin vaxtda da guya daha çox söz desinlər. Amma belə də reklamın keyfiyyəti olmur. Üstəlik də, bununla insanların zövqünü, dilimizi, efiri korlayırlar. Reklamların məzmunu, təqdimatı dinləyicilər arasında çox ciddi narazılıq doğurur. Sürətli danışıq tərzi bütün hallarda anlaşılmazlığa səbəb olur. Reklam reklam kimi təqdim olunmalıdır ki, həm şirkətlər, həm də müştərilər reklam edilən məhsul haqda lazımı bilgi ala bilsinlər. Amma bunu görmürük. Bu işə radiolar başdansovdu yanaşır.
“Tez-tez eşidilən bu pozuntular dinləyici üçün...”
Filologiya elmləri doktoru, dosent Vüsalə Ağabəyli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi: “Aydın məsələdir ki, radiolarda reklam mətnlərinin həddindən artıq sürətli səsləndirilməsi həm dil mədəniyyətinə, həm də ictimai informasiya mühitinə ciddi təsir göstərir. Doğrudan da, reklam mətnləri sürətli səsləndiriləndə ilk növbədə dil qanunlarının pozulması və norma itkiləri baş verir, ahəng, intonasiya, vurğu kimi əsas fonetik normalar pozulur. Cümlələr arasında məntiqi əlaqə qırılır, sintaktik quruluşlar natamam və anlaşılmaz səslənir.
Sürət naminə sözlərin tələffüzü yastılanır, səslər udulur və bu da düzgün tələffüz nümunələrini korlayır.
Tez-tez eşidilən bu pozuntular dinləyici üçün adiləşir, “normal” qəbul edilməyə başlayır və dilin ümumi fonetik xüsusiyyətlərinə mənfi təsir edir”.
V.Ağabəylinin sözlərinə görə, bu da eyni zamanda, ana dilimizin ictimai funksiyasının zəifləməsinə gətirib çıxarır.
V.Ağabəyli vurğuladı ki, dil informasiya ötürmək üçündür. “Əgər reklam mətni anlaşılmırsa, deməli dilin kommunikativ funksiyası yerinə yetirilmir, dinləyici eşitdiyini mənalandıra bilmir, reklam isə informasiyaya deyil, sadəcə səs-küyə çevrilir.
Bu tendensiya ümumilikdə informasiya mühitində informasiya keyfiyyətinin də aşağı düşməsinə səbəb olur.
Dil yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil axı, həm də estetik dəyər, mədəni dəyər daşıyır. Sürətli, aqressiv, ahəngsiz təqdim olunan mətnlər dilimizin səslənmə gözəlliyini pozur, dinləyicidə dilə qarşı estetik həssaslığın təsirini azaldır, gənclər, yeniyetmələr arasında yanlış fonetik modellərin yayılmasına səbəb olur. Onsuz da, son dövrlərdə, bloggerlərin, influencerlərin nitqi geniş ictimaiyyətə yayıldığı üçün pozulmuş dil normaları adiləşməyə başlayıb. Radiolarda reklamların bu şəkildə səsləndirilmə motivasiyası kommersiya – dil qarşıdurması üzərində cəmləşir.
Reklam şirkətləri tez-tez məhdud saniyələrə görə maksimum informasiyanı minimum vaxta sıxır, o cümlədən, çox güman ki, ödənişi azaltmaq üçün mətni qısaltmaq əvəzinə sürətlə oxutdururlar.
Nəticədə dilin norma və qanunları kommersiya maraqlarına qurban verilir. Beləliklə də, dil siyasəti və media mədəniyyəti baxımından ciddi problemə yol açılır”.
V.Ağabəylinin fikrincə, davamlı şəkildə bu cür reklamları eşidən cəmiyyət, xüsusilə gənclər sürətli və qeyri-dəqiq nitqi “normal” qəbul etməyə başlayır, düzgün diksiyaya olan tələbat zəifləyir,
KİV-də dil mədəniyyətinə olan nəzarət azalır. “Nəticə olaraq, ümumi nitq mədəniyyətində keyfiyyətin azalması baş verir. Əslində, bu və bənzər problemlər dil xadimləri və media tənzimləyiciləri tərəfindən qaldırılır və bununla bağlı bir neçə addım həyata keçirilə bilər. Məsələn, radiolarda “dil üzrə ekspert nəzarəti” mexanizmləri tətbiq edilə bilər, reklam mətnlərinin sürətinə dair standartlar müəyyən edilə bilər. Bundan başqa, media əməkdaşları üçün diksiya və nitq mədəniyyəti təlimləri təşkil edilməlidir, bu həm radio, həm də televiziya verilişləri media nümayəndələrinə aiddir. Həmçinin, geniş auditoriyalarda, verilişlərdə dil mədəniyyəti barədə maarifləndirici layihələrin keçirilməsi təşkil edilə bilər. Əsas odur ki, bu məsələlər qulaqardına vurulmasın, öz dilimizin təəssübünü çəkməsək, qorunmasına diqqət etməsək korlana-korlana gedəcək”-deyə V.Ağabəyli bildirdi.
İradə SARIYEVA
