“Mən evdə götürüb bir neçə dərsliyə baxdım. Baxırsan ki, dərslik müəllifləri eyni şəxslərdir. “Azərbaycan tarixi”nə, “Ümumi tarix”ə baxdım. Elə bil müəlliflər iki qrupa ayrılıblar. Beş müəllif qrup şəklində bir tərəfdə, beş-altı nəfər müəllif isə başqa bir tərəfdədir. 20-30 ildir ki, dərslikləri bu adamlar yazırlar. Təbii ki, burada müəyyən əlaqələr də var, başqa amillər də nəzərə alınır.
Elektron dərsliklərlə bağlı müzakirələrdə iştirak etsək də, təkliflərimizi versək də, təəssüf ki, bunlar nəzərə alınmayıb. Mütəxəssislərin bütün təklif və rəylərinə həssas yanaşılmalı və onların iradları, təklifləri nəzərə alınmalıdır, dərsliklərin ictimai müzakirəsi keçirilirsə, bu, formal xarakter daşımamalıdır.
Bu yaxınlarda “Türk xalqlarının ümumi tarixi” kitabını götürdüm və bu məni çox məyus etdi. Çox təəssüf ki, burada Azərbaycan tarixinin heç bir faizi əks olunmayıb, bu kitabda Eldəgizlər dövlətindən başqa ikinci bir Azərbaycan dövlətinin adı yoxdur. Belə çıxır ki, Azərbaycan dövlətləri içərisində bir dənə türk dövləti Eldəgizlər dövləti olub, qalanları “qeyri-türk dövlətləri”dir. Moğolları salıblar, osmanlıları salıblar, Göytürkü, Hunu salıblar, amma kitabda nə Atropatena, nə Albaniya, nə Sacilər, nə Salarilər var. Belə çıxır ki, “bunlar türk dövlətləri deyil, biz də hansısa millətlərdən dönmə bir millətik”. Yəni yazılan kitabların çoxunun mahiyyətində, metodologiyasında bu cür ciddi səhvlər var. Söhbət ondan gedir ki, bu kitablar 30 ildir Sovet təfəkkürü, metodologiyası əsasında yazılan kitablar və monoqrafiyalar əsasında yazılıb. Tələbələr dərsdə deyirlər ki, müəllim, biz internetdən oxuyuruq, dilləri bilirik və başqa dillər vasitəsilə də məlumatlar alırıq, təqdim edilən kitablar inandırıcı kitablar deyil. Kitablara inanmırlar. Tələbələr deyirlər ki, 300 il əvvəl erməni dilinə, qrabarcaya üzü köçürülən və bu vəziyyətdə gəlib bizim əlimizə çatan Musa (Moyisey) Kalankatlının “Albaniya tarixi”nə biz inanmırıq. Tələbələr deyirlər ki, biz erməni dilində olan mənbəyə necə inanaq? Ermənilər burada da saxtalaşdırma aparıblar. Sual budur. Bu gün əsas məsələ dərsliklərin yeni metodologiya əsasında yazılmasıdır. Biz müstəqil Azərbaycan dövlətinin maraqlarına, milli ideologiyamıza, milli məfkurəmizə uyğun dərsliklər yaratmalıyıq. İnanın ki, bu dərslikləri yazmaq üçün çox güclü mütəxəssislərimiz də var, potensialımız kifayət qədərdir, sadəcə, bu insanlara şərait yaradılmalıdır ki, yeni metodologiya əsasında dərsliklər yaratsınlar”.
“Bu dərsliklərin səviyyəsi ali məktəb tələbələrini qane etmir”
Bunu “Bakı-Xəbər”ə mövcud dərsliklərin vəziyyətini, səviyyəsini şərh edərkən AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin dosenti, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mübariz Ağalarlı bildirib.
M.Ağalarlının sözlərinə görə, dərslik müəllifləri dərslikləri elə hazırlamalıdırlar ki, bu həm şagirdləri, həm də müəllimləri qane etsin, çünki istehlakçı şagirdlər və müəllimlərdir.
Dərsliklərin dilinin də kifayət qədər mürəkkəb olduğunu deyən M.Ağalarlı hesab edir ki, dərsliklərin metodologiyası düzgün qurulmalıdır. Qədim dövrdən başlanmalı və müasir dövrə qədər standart bir xətt müəyyən olunmalı və onun əsasında da dərslik yazılmalı olduğunu deyən ekspert hesab edir ki, kosmetik dəyişikliklərlə dərsliklərin vəziyyətini düzəltmək olmaz. “30 ildir ki, belə edilir, amma heç bir müsbət nəticəsi olmur. 30 ildir ki, kitab yazan ziyalıların bundan sonra keyfiyyətli dərsliklər yazacaqlarına əmin deyiləm. Zatən, 30 ildir yazdıqlarını yazıblar, ortaya qoyduqlarını qoyublar. Məsələ burasındadır ki, bu adamlar artıq geri çəkilməlidirlər, bu sahə ilə daha güclü potensialı olan mütəxəssislər məşğul olmalıdırlar, dediyim kimi, çox ciddi elmi potensialımız, mütəxəssislərimiz var ki, bu dərslikləri yarada bilərlər. Yeni təfəkkürlü alimlər, ziyalılar ortaya çıxmalıdırlar, bunlar da öz içimizdə var. Amma hər biri öz işi ilə məşğuldur. Akademiyada elə konseptual məsələləri ortaya qoyan alimlərimiz var ki, onları irəli çəkmək lazımdır. Dərsliklərlə bağlı nə qədər təklifimiz, təşəbbüsümüz olub, amma bunlara əhəmiyyət verilməyib. 30 ildir ki, bu dərslikləri yazan adamların hamısı dərsliklərin yazılması prosesindən uzaqlaşdırılmalıdırlar. Təhsil Nazirliyinin aidiyyəti sahə üzrə nümayəndələri, dərslik yazmağı bacaran, bu sahəni bilən təhsil işçiləri ilə Azərbaycanın gerçək alimləri bir komissiyada birləşməli və dərsliklər yeni metodologiya əsasında yazılmalıdır. Alimlər Azərbaycan tarixi ilə bağlı informasiyalar verməli, təhsil mütəxəssisləri isə həmin məlumatları qayda-qanunla dərsliklərdə yerləşdirməlidirlər, nəticədə ortaya çox gözəl dərsliklər çıxacaq.
Sizə bir misal deyim, ərəb xilafəti dövründən kitab yazılıb, dərs vəsaitidir. Ramin Ağayevin ərəb xilafəti dövrü ilə bağlı olduqca qiymətli bir kitabı çıxıb. Dərslik yazanlar isə bu cür sanballı kitabdan istifadə etməyiblər. Qiymətli orta əsr Səfəvilər dövrü mənbələri var, dərslik müəllifləri heç onlara da əhəmiyyət verməyib, öz dərsliklərində bundan yararlanmayıblar”.
M.Ağalarlının sözlərinə görə, metodologiya düzgün qoyulmalı və yüksək səviyyəli dərsliklər yazılmalıdır ki, tələbələri və şagirdləri qane etsin. “Şəxsən mən bu günə qədər yazanların potensialına inanmıram, yazsaydılar, indiyə kimi yazardılar. Hesab edirəm ki, peşəkar təhsil işçilərinin və akademiyanın yüksək səviyyəli alimlərinin təmsilçiliyi ilə komissiya yaradılmalı və burada heç kəsin iştirakı formal olmamalı, hər kəs öz əməyini ortaya qoymalı, dərsliklər hazırlanmalı, o dərsliklərin geniş şəkildə ictimai müzakirəsi keçirilməlidir. Hətta müzakirələrə şagirdlər, tələbələr də qatılmalıdırlar. Elə bir kitab, dərslik ortaya çıxarılmalıdır ki, hər kəsi qane etsin. Yoxsa, indi dərslik yazıb çap edirlər eyni müəlliflər, eyni rəyçilər, eyni elmi redaktorlar... Belə olmaz. 1993-1994-dən bu yana nəşr olunan dərsliklərin çoxunun müəllifi eyni adamlardır, dəyişikliklər cüzidir.
Bu dərsliklərin səviyyəsi ali məktəb tələbələrini qane etmir, dərsliklərin səviyyəsindən narazı qaldıqlarını deyirlər. Elə savadlı tələbələrimiz var ki, çoxu bir neçə dil bilir, bildikləri dillər vasistəsilə başqa dillərdə olan məlumatları da oxuyurlar, müqayisə edirlər. Bu halda biz tələbəyə saxta dərslikləri necə təqdim edək ki, bunu oxuyun. Mümkün deyil. Sözümün canı odur ki, bu dərsliklərin dövranı keçib, ortaya artıq yeni dərsliklər qoyulmalıdır.
30 ildir ki, Azərbaycan tarixinin metodologiyası yazılmayıb, nə o adamlar özləri yazıb, nə də yazmağa imkan veriblər”.
İradə SARIYEVA
