Son onilliklər ərzində dünyada baş verən qlobal proseslər, o cümlədən demoqrafik tendensiyalar, demək olar ki, dünya ölkələrinin hamısına təsir edib. Bu fonda özünü göstərən əsas məqamlardan biri əhali arasında yaşlı insanların sayının kəskin surətdə artmasıdır.
BMT-nin qlobal demoqrafik dəyişiklik və perspektivlərə dair araşdırmasına əsasən, dünya əhalisi qocalır, bu proses, xüsusilə Avropa və Şimali Amerika ölkələrində nəzərə çarpır. 2018-ci ildən başlayaraq, 65 yaşdan yuxarı insanların sayı artıq 5 yaşdan kiçik uşaqların sayını üstələyib. 2050-ci ilə qədər Yer üzündəki hər altıncı şəxs 65 yaşdan yuxarı olacaq. Şimali Afrika, Asiya və Latın Amerikası da daxil olmaqla, bəzi bölgələrdə yaşlı insanların nisbəti növbəti 30 ildə iki dəfə artacaq. Avropa və Şimali Amerikada 65 yaşdan yuxarı insanların nisbəti 2050-ci ilə qədər dörddə birinə çatacaq. Yaşlı insanların nisbətinin və sayının artması ilə önümüzdəki onilliklərdə ölkələrə artan maliyyə təzyiqlərinin olacağı gözlənilir ki, bu da insanların sağlamlığı və sosial müdafiə sistemlərinə əlavə xərclər gətirəcək, həmçinin pensiyaların ödənilməsinə təsir göstərəcək. Araşdırmalara əsasən, insanlar indi daha uzun ömür sürür. 1960-cı ildə doğulmuş uşaq qlobal orta hesabla 52 il yaşaya bilərdi. İndi isə bu rəqəm 69-dur. Əsrin ortalarına qədər həmin rəqəm 70-i xeyli keçəcək. Eyni zamanda, ailələrdə uşaqların sayı azalmaqdadır. Bu iki faktor birlikdə o deməkdir ki, dünya əhalisi qocalmaqdadır. Əhalinin demoqrafik tərkibində baş verənlər Azərbycanda da özünü büruzə verir. Sonuncu rəsmi məlumata görə, Azərbaycanda qadınlar arasında median yaş 34.1, kişilər arasında isə 31.4-dür. Median yaş ayrıca əhali qrupu kiçikdən böyüyə sıralanarkən tam ortada qalan sakinin yaşıdır. Bu durumda toplam sakinlərin yarısı bu yaşdan böyük, o biri yarısı da kiçikdir Azərbaycanda bu fonda təhlillərin nəticəsi göstərir ki, ölkədəki qadınların yarısı 1987-ci, kişilərsə 1990-cı ildən sonra doğulanlardır. Azərbaycanda gənclərin toplam əhali arasındakı payı bir çox inkişaf etmiş və region ölkələrilə müqayisədə yüksək olsa da, son illərdə onların da sayında ardıcıl azalma gözə çarpır.
"Gənclər Siyasəti Haqqında" Qanuna görə, Azərbaycanda yaşı 14-dən 29-dək olan şəxslər gənc sayılır. Rəsmi rəqəmlər göstərir ki, hazırda ölkədə 14-29 yaşlı gənclərin sayı 2 milyon 226 min nəfərə yaxındır. Bu isə ölkə əhalisinin 22.4 faizi deməkdir. Halbuki, 10 il öncə - 2010-cu ildə gənclərin sayı 2 milyon 663 mindən çox idi və həmin vaxt gənclər ölkə əhalisinin 29.6 faizi idi. Yəni 10 il öncə əhalinin hər 100 nəfərindən təxminən 30-u gənc idisə, indi bu rəqəm 22-ə yaxındır. Hazırda gənclərin 28 faizinin yaşı 15-19 arası olanlar, 32 faizinin yaşı 20-24 yaşı olanlar, 40 faizi isə 25-29 yaşlılardır. Gənclərin sayca azalmasının qarşıdakı illərdə də davam edəcəyi istisna olunmur. Artıq uzun müddətdir ki, Azərbaycanda doğulanların, dolayısıyla da təbii artımın (doğulanlar və ölənlər arasındakı fərq) sayı azalmaqdadır. Əgər 2011-ci ildə ölkədə doğulanların sayı 176 min, təbii artımsa 122 min idisə, 2019-cu ildə doğum sayı 141 minə, təbii artım göstəricisi isə 85 minə geriləmişdi. Pandemiyanın tüğyan etdiyi 2020-ci ildə isə ölkədə təbii artım göstəricisi cəmi 51 min nəfər olmuşdu.
Əhalinin qocalması bir çox ölkələrdə ciddi siqnala çevrilir. Bu məsələ qlobal iqtisadiyyata da təsirini göstərir. "Moody's" beynəlxalq reytinq agentliyinin hesablamalarına görə, son illər dünyada müşahidə edilən qocalma prosesi 2020-2025-ci illərdə qlobal iqtisadi artımı 0.9% azaldacaq. Qiymətləndirmələrə əsasən, əməkqabiliyyətli əhalinin qlobal artımı yaxın 20 ildə yarıbayarı azalacaq. Əhalinin yaşlanması bəzi istiqamətlərdə xərclərin də artması deməkdir. Axı özəlliklə səhiyyə və sosial xərclərin artımı nəticəsində fiskal yük də çoxalacaq. Əhalinin qocalması problemindən ən çox əziyyət çəkəcək iqtisadiyyatlar arasında Almaniya, İtaliya, İspaniya kimi Avropa ölkələri ilə yanaşı, Koreya və Yaponiya kimi Asiya ölkələrinin də adı çəkilir. Cənubi Qafqazda bu xüsusda ən pis vəziyyət Ermənistandadır. Ölkənin demoqrafik vəziyyətini əks etdirən rəqəmlər burada həyəcan təbili çalınması ilə müşayiət edilir. Belə ki, Ermənistanı tərk edənlərin sayında artım müşahidə olunur, bu isə ölkədə demoqrafik vəziyyətin heç də ürəkaçan olmadığından xəbər verir. On minlərlə erməni gənc ölkəni tərk edərək xarici ölkələrə köçür. Eyni zamanda, ölkədə səhiyyə sistemi bərbad durumdadır, dərman çatışmazlığı müşahidə olunur. Ermənistanda yoxsulluq dərinləşir, insanlar iş tapa bilmir, bu da gənclərin axınını sürətləndirir. Gürcüstandan da son illərdə Avropaya axın sürətlənib.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının meyarlarına görə, 65 və yuxarı yaşlı əhalinin toplam əhali sayındakı payı 7 faizi ötərsə, həmin ölkənin əhalisi qoca sayılır. Sonuncu rəsmi məlumatlara əsasən, ötən ilin sonunda Azərbaycanda 720 min şəxs 65 yaşını aşıb. Bu isə bütün ölkə əhalisinin 7.14 faizi deməkdir. Beləliklə, Azərbaycanda yaşı 65-dən yuxarı əhali qrupunun payı ilk dəfə 7 faiz həddini keçib. Yəni Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının meyarlarına əsasən, artıq Azərbaycan da əhalisi qoca ölkələr siyahısına daxil olub. Amma əhali artımı sürətlənərsə, vəziyyət yenidən dəyişə bilər.
Ramil QULİYEV
