Son günlər ərzində Suriyada vəziyyətin gərginləşdiyi hiss edilir. Artıq Türkiyə ilə Rusiya həmin bölgədə müharibə həddinə çatıb. Bu iki ölkə, Azərbaycanla birbaşa sərhədinin olması ilə yanaşı, həm də ölkəmizlə çox yaxın tərəfdaşlığa malikdir. Bu gərginlikdə Azərbaycanın siyasəti əsas hansı prinsiplərlə ifadə edilməlidir?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, nəinki Suriyada, ümumilikdə Yaxın Şərqdə sülh və stabilliyin əsası Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin yaxınlaşmasından asılıdır: “Strateji Yaxın Şərq regionu üçün çox zəruri sayılan sülh və əminamanlığının təmin olunması məhz bu iki ölkə arasında əldə olunan razılaşmadan və uzlaşmasından birbaşa asılıdır. Ardınca onu qeyd edim ki, İdlib Suriya dövlətinin beynəlxalq hüquqla tanınmış ərazisidir və zamanında Bəşər Əsəd öz hakimiyyətinin saxlanması istiqamətində buraxdığı səhvlər üzərindən ölkəsinin bir çox hissəsini kənar oyunçulara poligon olaraq vermək məcburiyyətində qalmışdı. Detallara varmadan onu qeyd etmək istəyirəm ki, Suriyanın dövlət olaraq gələcəyinə kənar oyunçular deyil, Suriya xalqı qərar verməlidir. Ardınca onu qeyd edim ki, Türkiyə İdlibdə apardığı əməliyyatları özünün milli maraqları və dövlət təhlükəsizliyi çərçivəsində cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyi məqsədilə həyata keçirir. Türkiyənin hava və quru sərhədlərini qorumaq haqqı var və bu ölkə 3 milyona yaxın suriyalı qaçqını himayə edir”.
Yeganə Hacıyevanın fikrincə, son zamanlar hər iki ölkə - Rusiya və Türkiyə arasında Astana və Soçi razılaşmaları, habelə 2017-ci ildə tərəflər arasında imzalanmış İdlibdə gərginliyin azaldılması haqda razılaşmanın şərtlərini pozmasını müşahidə edirik:“Türkiyə bunu cənub sərhədlərinində yeni reallığın yaranması arqumenti ilə, Rusiya isə bu reallığın yaratmasında birbaşa iştirak edən Suriyanın hökümət qüvvələrini qorumaq məqsədilə həyata keçirir. Son 9 ildə ilk dəfədir ki, Suriya höküməti hərbi qərarları daxili siyasi diqtənin əsasında və siyasi legitimlik səbəbilə verir. Məsələ ondadır ki Suriyada ölkədaxili siyasi atmosferdə İrana bağlı qrupların açıq aktivliyi müşahidə olunur ki, bunu da İranın Suriyada proseslərə bu ölkənin daxilindəki qruplar vasitəsilə təsir üsulları adlandıra bilərik. İstər Türkiyə, istərsə də Rüsiyada ölkə daxilində siyasi proseslərə bu qədər dərin təsir elementləri sadəcə mövcud deyil. Onu qeyd edim ki, regionda Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin gərginləşməsi ABŞ və NATO qüvvələrindən daha çox İranın işinə yarayır və əl-qolunu açır. İdlibdə vəziyyətin sabitləşməsi və ya regionda fəlakətə səbəb ola biləcək Rusiya və Türkiyə orduları arasında birbaşa toqquşma ehtimalini şərh etsək, onu deməliyəm ki, faktiki olaraq bu toqquşma artıq baş verdi. Rusiya və Türkiyə qüvvələri arasındakı bu eskalasiya hara qədər inkşaf edəcək sualına gəlsək, onu deyim ki, gələn ay, martın 5-də İstanbulda İdlibdəki vəziyyətin həllinə dair Rusiya, Türkiyə, Almaniya və Fransa liderlərinin görüşü keçiriləcək. Türkiyə, Rusiya və daha iki NATO ölkəsi münaqişənin əsas tərəflərinə uyğun bir kompromis tapmağa çalışacaq. İran bu görüşə sadəcə dəvətli deyil”. Ekspertin sözlərinə görə, Rusiya bu prosesdə tarix boyu arzuladığı Yaxın Şərq regionuna tam təsir imkanları əldə etmək üçün Türkiyəni ram etmək xülyasında deyil:“Bunun üçün Rusiya sadəcə o qədər güclü deyil və Türkiyə ordusu müasir standartlara cavab verən bir NATO ordusudur. Amma diğər reallıqlar var ki, Türkiyə qaz ehtiyatının 58 faizini Rusiyadan alır, hər il çoxsaylı rusiyalı turist Türkiyə kurortlarında dincəlir və bu, iqtisadiyyata böyük töhfədir. Fikrimcə, Rusiyanın bu mövzuda diqqətə almalı olduğu bir neçə məqam var ki, onlardan da ən əsası, aparıcı dünya dövlətləri Rusiyaya iqtisadi sanksiyalar tətbiq etdikdə, Rusiya dünyada demək olar ki, təklənəndə, bunun fəsadi kimi ölkədaxili ağır iqtisadi böhranla üzləşəndə Türkiyənin bunlara qoşulmaması, əksinə, bu ölkə ilə daha da yaxınlaşması məqamıdır. Diğər məqamlar da mövcuddur. Türkiyə və Rusiya arasında münasibətlərin kəskinləşməsi Azərbaycana necə təsir edəcək, Azərbaycanın mövqeyi bu məsələdə necə olmalıdır sualına gəlsək, onu qeyd edim ki, biz həm Rusiya, həm də Türkiyə ilə strateji tərəfdaş və Cənubi Qafqazda həm Rusiya, həm də Türkiyə ilə münasibətləri yüksək səviyyədə olan tək dövlətik. Məsələ ondadır ki , Azərbaycan dövlət olaraq son on onilliyin super güc dövlətlərinin gərginləşən regional münasibətləri fonunda yaranmış situasiyalarda böhranlı vəziyyətlərdə davranış qaydalarını mənimsəyib. Bu davranış qaydaları Rusiya-Türkiyə münasibətləri, ABŞ-Rusiya , ABŞ-İran münasibətləri və s. kimi böhranlı zamanlarda beynəlxalq hüquqa və öz dövləti maraqlarına söykənən, öz milli maraqlarına sadiq bir kompleks davranış qaydalarıdır. Bu heç bir halda rəsmi Bakının bir dövlətin tərəfini tutması və yaxud digərini tənqid etməsi anlamına gəlmir və biz hər iki dövlətin münasibətlərindəki bu gərginliyin aradan qaldırılmasında bütün mümkün vasitəçi imkanlarımızı genişləndirməkdə maraqlı olmalıyıq. İstər Türkiyə, isətsə də Türkiyə bu imkanlardan istifadə etməkdə nə qədər maraqlıdır, bu isə ayrı mövzudur. Hər iki dövlətin Suriya məsələsində üzlaşmasından kənarda hər hansı bir diğər ssenari sadəcə mövcud deyil”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
