Yeni əsrin ən böyük layihələrindən biri sayılan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin mümkün qədər tez reallaşması bu gün Qərb dünyasının xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Əslində, layihənin başa çatması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Onun əsas tərkib hissələrindən biri sayılan TANAP artıq işə salınıb. TANAP-ın qoşulacağı TAP kəmərinin də böyük hissəsi tamamlanıb.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəqlini nəzərdə tutan bu boru kəmərinin dəniz hissəsinin inşası üzrə də tikinti işlərinə başlanıb. TAP-ın icraçı direktoru Luka Sşieppati bu xüsusda bildirib: “Bu, TAP layihəsinin başa çatdırılması və 2020-ci ildə istifadəyə verilməsi istiqamətində daha bir önəmli mərhələdir. TAP hazırda Avropada həyata keçirilən ən strateji və mühüm infrastruktur layihələrindən biridir. TAP yeni qaz mənbələri təqdim etməklə regionda enerji təchizatının təhlükəsizliyini artırır. Ümumiyyətlə, layihənin 80 faizdən çoxu tamamlanıb”.
TAP-ın layihə meneceri Con Haynes isə bildirib ki, boru kəmərinin dəniz hissəsinin inşasına Albaniyada başlanıb və bu, həmin ölkədə miqyasına və böyüklüyünə görə ilk mühəndislik işidir: “Polad borular dənizin altında ən müasir gəmilərlə qaynaq olunacaq. Qaynaq işlərindən sonra sınaqlar keçiriləcək. Boru kəməri dənizin 810 metrdən də çox dərinlikdəki hissəsindən keçəcək. TAP Albaniyadakı ən böyük xarici investisiyalardan biri olmaqla yanaşı, ölkənin ən mühüm enerji layihələrindəndir”. Onu da bildirək ki, TAP-ın podratçısı İtaliyanın “Saipem” şirkəti dənizdəki tikinti işləri üçün təxminən 10 gəmidən istifadə edəcək.
Qeyd edək ki, TAP-ın Yunanıstandan keçəcək 550 kilometrlik hissəsində də artıq son tamamlama işləri görürülr. Yunanıstan və Albaniya ilə yanaşı, İtaliyada da bu kəmərin böyük bir hissəsinin inşası başa çatıb. Amma son məlumatlar göstərir ki, İtaliyada hələ də bu xüsusda müəyyən problemlər qalmaqda davam edir.
Məsələ burasındadır ki, İtaliya hökumətinin TAP layihəsinə münasibətdə qeyri-müəyyən mövqeyi yay fasiləsindən sonra tikinti işlərinin başlanmasını ləngidir. Bunu “İnterfax Natural Gas Daily” agentliyinə TAP şirkətinin adının açıqlanmasını istəməyən nümayəndəsi deyib. Mənbə bildirib ki, TAP Romadan tikintinin bloklanmayacağına dair hökumət səviyyəsində təsdiq gözləyir. İşlər Apuliya yarımadasında turizm mövsümünün pik dövrü ilə əlaqədar yaranan dörd aylıq fasilədən sonra oktyabrın 1-də başlamalı idi, lakin şirkət hökumətdən cavab ala bilmədiyinə görə işlərin başlanması ləngiyir: “Bizə İtaliyanın İqtisadi inkişaf Nazirliyinin qeyri-rəsmi bəyanatının rəsmi təsdiqi lazımdır ki, işləri bərpa edəndən sonra yenidən dayandırılmayacağına əmin olaq”.
Xatırladaq ki, İtaliyanın Rusiyameylli “Şimal Liqası” və “5 Ulduz” hərəkatı tərəfindən formalaşdırılmış koalision hökumətində TAP layihəsinə dair vahid mövqe yoxdur. Bundan əvvəl qaz kəmərinə qarşı çıxan “Şimal Liqası” mövqeyini yumşaldıb, amma “5 Ulduz” hərəkatı tikintinin qadağan olunması üçün əsas axtarmaqda davam edir. Bu hərəkat müxalifətdə olanda TAP kəmərinə qarşı ekoloji amilləri bəhanə edərək tez-tez etiraz aksiyaları, hətta diversiyalar təşkil edirdi. “5 Ulduz” hərəkatının energetika proqramlarının koordinatoru Canni Cirotto məsələ ilə bağlı “İnterfaks”a bildirib: “Mən hesab etmirəm ki, layihəni davam etdirməyə qeyri-rəsmi icazə olacaq”. Belə olan halda TAP şirkəti hakimiyyətin hər hansı qarantiyası olmadan tikinti işlərini başlamağa məcbur olacaq. Amma bu halda İtaliyanın böyük miqdarda cərimə ödəməsi də qaçılmazdır. Digər tərəfdən Avropa ölkələri, eləcə də ABŞ-ın TAP-ın tamamlanması üçün İtaliya üzərində böyük təzyiqləri var. Hətta məlumdur ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp İtaliya hökümətindən TAP layihəsinin başa çatdırılmasını istəyib. O, İtaliyanın baş naziri Cüzeppe Konte ilə görüşündə TAP-ın başa çatdırılmasının vacib olduğunu bildirib. Romanın buna sona qədər müqavimət göstərməsi mümkünsüzdür. Yunanıstanın Xəzər regionu üzrə eksperti Marika Karayianni isə bildirir ki, əslində, TAP layihəsi İtaliya üçün çox faydalı olacaq. Onun sözlərinə görə, İtaliyanın qazpaylama şəbəkəsinin genişləndirilməsi "Cənub Qaz Dəhlizi"nin proqramında yer alır və bu, "Şahdəniz" yatağından hasil olunan qazın gələcəkdə İtaliyadan Mərkəzi və Qərbi Avropaya nəql olunmasına imkan yaradacaq: "Bunun nəticəsində İtaliya terminalları ilə birlikdə özü də enerji mərkəzinə çevriləcək". Karayianni əlavə edib ki, Yunanıstan və İtaliya dost ölkədir və hər iki ölkə Avropa İttifaqının üzvü olduğundan, enerji məsələlərində sıx əməkdaşlıq edirlər. Bu səbəbdən o, İtaliyada TAP-ın reallaşmasına qarşı hərəkətlərin nəticəsiz olacağını bildirir.
Bir daha xatırladaq ki, TAP Avropanın üç ölkəsinin ərazisindən – Yunanıstan, Albaniya və İtaliyadan keçir. Son nöqtəsi İtaliyanın Puqlia bölgəsi olan TAP burada “Snam Rete Gas” şirkətinin istismar etdiyi qaz nəqliyyatı şəbəkəsinə birləşəcək. Boru kəmərinin ilkin ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olacaq və bu həcmin gələcəkdə 20 milyard kubmetrədək artırılması nəzərdə tutulub.
Ekspertlər isə diqqəti ona çəkir ki, TAP-dan fərqli olaraq, İtaliyanın Rusiyadan qaz alışını həyata keçirməsi hələ qeyri-realdır. Xatırladaq ki, İtaliyanın baş naziri Cüzeppe Konte ilə keçirdiyi mətbuat konfransında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Romanın “Türk axını” qaz boru kəməri layihəsinə daxil olma imkanını qiymətləndirdiyini açıqlayıb: "Bu, Bolqarıstan üzərindən ola bilər. Hətta Serbiya, Macarıstan və ya Yunanıstan üzərindən də ola bilər". Amma məsələ burasındadır ki, Moskva “Cənub axını” layihəsi hadisəsinin təkrarlanmaması məqsədilə Avropa İtifaqı və digər ölkələrin “Türk axını” layihəsində iştirakının yalnız təminat verildiyi təqdirdə mümkün olduğunu vurğulayıb. Avropa isə belə təminat vermir və bu fonda İtaliyanın “Türk axını”na qoşulması sual altındadır. Məhz bu səbəbdən Romanın TAP-dan başqa seçim imkanı olmadığı vurğulanır.
Tahir TAĞIYEV
