Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində yaranan qeyri-sabit vəziyyət özünün yeni gərgin mərhələsinə qədəm qoymaqdadır. Belə görünür ki, burada separatçı rejimə qarşı yaranan narazılıq dalğası gözlənilməz nəticələrə də gətirib çıxarmaq iqtidarındadır. Bütün bunlar isə nəticə etibarı ilə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişinə təsir göstərə biləcək faktorlar sırasında yer alır.
Məlumat üçün bildirək ki, müəyyən fasilədən sonra işğal altındakı Dağlıq Qarabağ bölgəsində yenidən etiraz aksiyaları başlayıb. Burada ermənilər Qarabağdakı qondarma rejimin “prezidenti” Bako Saakyanın istefasını tələb edir. Qeyd olunur ki, separatçı “Milli dirçəliş” partiyası Xankəndinin “Dirçəliş” meydanında mitinq keçirmək istəyib. Lakin separatçı rejimin “polis qüvvələri” meydanı mühasirəyə alıb. Bundan sonra etirazçılar şəhər parklarından birinə toplaşıb. Xeyli sayda etirazçının iştirak etdiyi aksiyada istefa şüarları səsləndirilib. “Milli dirçəliş”in sədri Ayk Xanumyan bildirib ki, davamlı aksiyalara başlayırlar: “Bako Saakyan bizim təhlükəsizliyimiz üçün ciddi təhdiddir. Saakyan istefaya getməlidir. O əvəzolunmaz deyil, Serj Sarkisyanın yolunu getməli və istefa verməlidir”. Qeyd edək ki, iyunun 1-də Xankəndidə kütləvi aksiyalar keçirildi. Nəticədə Saakyan “güc strukturlarının rəhbərlərini” istefaya göndərdi. Saakyan özü isə 2020-ci ildə qondarma rejimin rəhərliyinə namizəd olamyacağını açıqladı. Lakin Qarabağa yerləşdirilmiş ermənilər hesab edirlər ki, Saakyan onları aldadır və o, 2020-ci ildə getsə də, “rəhbərliyə” Sarkisyan rejiminin davamçısı olacaq “Qarabağ klanı”ndan kimsə gətiriləcək. Separatçı “Qarabağ işığı” təşəbbüs qrupu da qondarma rejimin “prezidenti” Bako Saakyanın istefa verməsini tələb edir. Təşəbbüs qrupunun üzvü, erməni kəşfiyyatçı Vaan Badasyan ona iyunun 15-nə qədər vaxt verdiklərini bildirib: “Bako Saakyan xalqı aldatdı, o, 2020-ci ildə namizəd olmayacağını deyir, lakin biz buna inanmırıq. Buna görə də o dərhal istefa verməlidir. İyunun 15-nə qədər gözləyəcəyik, sonra hərəkətə keçəcəyik. Ən düzgün yol istefaya getməkdir. Çünki Saakyan 2020-ci ilə qədər qalarsa, saxtalaşdırma yolu ilə Serj Sarkisyanın başqa bir adamını gətirəcəklər. İyunun 15-nə qədər qərar verəcəyik və sonra hücuma keçəcəyik. Küçə toqquşmalarının olacağı istisna deyil”. Xankəndidə qondarma rejimdən xilas olmaq istəyən ermənilərin Bakıya üz tuta biləcəyi ehtimalları da gündəmdədir. Bundan əvvəl də elə erməni politoloqların özləri Qarabağdakı ermənilərin xilas üçün Bakıya üz tutacaqlarını istisna etməyib. Yenidən bu məsələyə toxunan erməni politoloq Tiqran Qriqoryan qeyd edib ki, İrəvan Qarabağdakı hadisələrə müdaxilə etməsə və Saakyan istefa verməsə, əhali xilas yolunu başqa yerlərdə axtaracaq: “Bu vəziyyət Bakının “Qarabağdakı ermənilər bizim vətəndaşımızdır” tezisini gücləndirir və dolayısı ilə əhali arasında İrəvana yox, Bakıya yaxınlaşmaq simptomları yüksəlir”. Erməni sosioloq David Karabekyan da daha əvvəl bildirmişdi ki, rejimdən bezən Qarabağdakı ermənilər, hansı yolla olursa olsun, xilas olmaq istəyir: “Hətta elə insanlar var ki, xilas yolunun İrəvandan, yoxsa Bakıdan gəlməsinin fərqinə varmır. Azərbaycan ordusu Xankəndiyə gəlsə və erməniləri mövcud rejimdən xilas etsə, hər kəs onlara təşəkkür edəcək. Yəni vəziyyət o həddə çatıb”. Qarabağda baş verənlər İrəvanda da ciddi narahatlığa səbəb olub. Ermənistan rəhbərliyi düşünür ki, Qarabağda daxili qarşıdurma güclənərsə, Azərbaycan ərazilərin azad olunması üçün hərəkətə keçə bilər. Xatırladaq ki, bu günlərdə Ermənistan prezidenti Armen Sarkisyan Dağlıq Qarabağ bölgəsinə gəlib. Onun Azərbaycan torpaqlarına gəlişinin Qarabağla bağlı yeni planla əlaqədar olduğu deyilir. Burada ilk olaraq Bako Saakyanın açıqlamalarına diqqət çəkilir. Bir daha xatırladaq ki, Qarabağdakı qondarma rejimin “prezidenti” Bako Saakyan Xankəndidəki etiraz aksiyalarından sonra “güc strukturlarının rəhbərlərini” istefaya göndərdi. Bunun ardınca bəyan etdi ki, o, 2020-ci ildə keçiriləcək “prezident seçkilərində” namizəd olmayacaq. Erməni siyasi şərhçi Akop Badalyan iddia edir ki, Qarabağda “seçkilər” daha tez keçiriləcək və Sarkisyanın səfəri də bununla bağlıdır: “Cəbhədə vəziyyət gərginləşir, Azərbaycan bir sıra ərazilərə nəzarəti ələ keçirdiyini açıqladı. Buna paralel olaraq, Xankəndidə “siyasi vəziyyət” qarmaqarışıqdır. Bu kontekstdə Armen Sarkisyanın Qarabağa gedişi diqqət çəkir. Məqsəd Qarabağda vəziyyətə nəzarəti ələ almaqdır”. Erməni şərhçi son günlər regionda baş verən hadisələri xatırladıb və qeyd edib ki, Armen Sarkisyanı Qarabağa Bako Saakyan dəvət edib: “Görünür, Qarabağla bağlı hələ ki məlum olmayan hansısa plan hazırlanır”. Bu plana Azərbaycan amilinin nəzərə alınmasının daxil olacağı isə qətiyyən istsina olunmur. Çünki Bakı Qarabağ məsələsinin sülh və ya güc yolu ilə mümkün qədər tez həllini tələb edir. Bu isə Ermənistanın indiki vəziyyətdə durumunu daha da ağırlaşdırır.
Ekspertlər yaranmış situasiyada həmsədrlərin İrəvana səfərinin də baş verənlərin tərkib hissəsi olması, İrəvanın bu fonda yeni davranış sərgiləməsinin diqqət yetrilməli amillər sırasında yer aldığını qeyd edir.
Xatırladaq ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri Ermənistana səfər edib və inqilabdan sonra hakimiyyətə gələn yeni baş nazir Nikol Paşinyanla görüşüb. Bu səfər daha çox tanışlıq xarakteri daşıyırdı. Güman ki, həmsədrlər həm də Ermənistanın yeni rəhbərliyi ilə Azərbaycan rəhbərliyinin görüşünün mümkünlüyünü araşdırıb. Həmsədrlərlə görüşdə diqqət çəkən ən mühüm detal Paşinyanın “Qarabağ danışıqlarda əsas tərəf kimi iştirak etməlidir” tezisinin gündəmə gəlməməsi oldu. Məlumata görə, Ermənistan və Azərbaycan rəhbərliyinin mümkün görüşünün müzakirə edildiyi toplantıda “Qarabağın tərəf kimi çıxış etməsi” məsələsinə ümumiyyətlə toxunulmayıb. Erməni şərhçi Sarkis Artsruni yazır ki, bu, Ermənistan üçün “Qarabağın tərəf kimi iştirakı” məsələsinin ilkin şərt olmadığını göstərir. Hərçənd, Ermənistanın yeni rəhbərliyi uzun müddət idi ki, bu məsələni israrla gündəmə gətirirdi. Görünür, İrəvanda Bakı ilə toqquşmağın öz ziyanlarına olduğunu anlayanlar hələ də var. Erməni şərhçi qeyd edir ki, Azərbaycanın son vaxtlar Qarabağ və Naxçıvan cəbhəsində irəliləməsi və arsenalına yeni dağıdıcı silahları daxil etməsi müharibə təhlükəsi üçün ciddi siqnal oldu: “Ermənistan rəhbərliyi daha ehtiyatla davranmaq yolunu seçir”. Digər tərəfdən, həmsədrlərin İrəvana səfəri fonunda Ermənistan prezidenti Armen Sarkisyanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinə gəlişi və qondarma rejimin “prezidenti” Bako Saakyanla qapalı müzakirələr aparması diqqət çəkdi. Erməni şərhçi Aram Amatuni hesab edir ki, Qarabağ cəbhəsində müharibənin yenilənməsi təhlükəsi mövcuddur və Sarkisyanın Saakyanla Xankəndindəki qapalı toplantısında bu məsələlər də müzakirə olunub: “Təbii ki, Xankəndidə son vaxtlar Qarabağdakı etiraz aksiyaları və Saakyanın gedişi məsələsi də müzakirə edilib. Lakin indiki məqamda müharibə təhlükəsinin müzakirəsi daha aktualdır”.
Beləliklə, yaranmış vəziyyət göstərir ki, Azərbaycanın diplomatik, siyasi, iqtisadi, hərbi təzyiqləri Ermənistanı getdikcə daha çox dalana dirəyir. Belə vəziyyətdə Ermənistanda və zəbt olunan ərazilərdə davam edən etiraz aksiyaları isə İrəvanın mövqelərini bir qədər də zəiflədir. Bütün bunlar nəticə etibarı ilə Qarabağ münaqişəsinin gedişinə təsir edir. Xüsusən də ölkəmizin bu günlərdə nümayiş etdirdiyi yeni silahlar erməniləri prosesləri daha ayıq başla qiymətləndirməyə sövq edir. Rusiyalı hərbi ekspert Aleksandr Xramçixin də erməni tərəfinin çıxılmaz bir duruma düşdüyünü vurğulayır. O, Azərbaycanın Belarusdan “Polonez” raket kompleksləri, İsraildən isə “Lora” yüksək dəqiqlikli operativ-taktiki raketlərini almasını şərh edərkən bu xüsusda bir çox maraqlı məqamlara toxunub. Ekspert qeyd edir ki, Azərbaycanın “Polonez” komplekslərini əldə etməsi onun regionda mövqelərini daha da gücləndirir. Rusiyalı ekspertə görə, Azərbaycan hərbi imkanlarını durmadan artırır: “Konkret olaraq bu sistem necə istifadə olunacaq, bu, taktiki və strateji situasiyadan asılıdır. Hər şey müharibənin gedişindən asılıdır”. Xramçixin qeyd edib ki, “Polonez” daha çox döyüş komplekti daşıdığı üçün daha çox sayda raketi hədəfə çatdıra bilər. Bu da kompleksin yüksək məhsuldarlığı deməkdir.
Xramçixin vurğulayıb ki, bu gedişlə Qarabağda müharibə qaçılmazdır, nə vaxt başlamasından asılı olmayaraq, bu müharibə hökmən olacaq. Çünki tərəflərin mövqeləri heç cür uzlaşmır və belə vəziyyətdə güc tətbiq etmədən münaqişənin həllini təsəvvür etmək fövqəladə çətindir: “Azərbaycan həm canlı qüvvədə, həm texnikada əhəmiyyətli üstünlüyə malik olduğu üçün əraziləri güc yolu ilə azad edə bilər. Bakı İrəvana nisbətən daha sürətlə qüvvə cəmləyir”.
Ermənistan Demokrat Partiyasının lideri Aram Sarkisyan isə bildirir ki, Bakı tək Qarabağ yox, elə Naxçıvan istiqamətində də böyük üstünlüyə malikdir. “Naxçıvana gəlincə, qeyd etmək olar ki, Azərbaycanın bu ərazidə Əlahiddə Ümumqoşun Ordusu var. Söhbət Azərbaycan ordusunun 20-40 min hərbçisindən gedir. Naxçıvandakı ordunun silahları həmçinin müdafiə deyil, müasir zərbə sistemləridir. İndi sual yaranır: onların başqa məqsədləri yoxdursa, bu qədər təsirlıi hərbi gücün saxlanmasına belə böyük xərclər nəyin naminədir? Aydındır ki, hansısa məqsəd var. Ermənistanın bu situasiyada tən gələsi şəxsi heyət və hərbi texnika cəmləyə biləcəyini də təsəvvür etmək real deyil. Azərbaycan həmişə bildirib ki, Dağlıq Qarabağ onun ərazisidir və onun tərkibinə qayıtmalıdır. Bakı bunu ya dinc, ya da hərbi yolla edəcək“. Belləiklə, ermənilər özləri də etiraf edir ki, yaranmış vəziyyətdə Azərbaycan istənilən yolla məqsədinə çata bilər. Bu fondazəbt edilmiş ərazilərin dinc yolla azad edilməsi ermənilərin özləri üçün də ən məqbul variant sayıla bilər. Əks təqdirdə düşmənin itkisi kifayət qədər böyük olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
