Postsovet ölkələri uğrunda Qərb və Rusiyanın geosiyasi, geoiqtisadi müstəvidə apardığı kəskin mübarizə bu gün də davam edir və görünən odur ki, qarşıdakı dövr ərzində bu mübarizə daha da şiddətlənəcək. Yaranmış vəziyyətdə postsovet ölkələri arasında artıq müəyyən qütbləşmə də müşahidə olunur. Onların bəziləri Qərbin, bəziləri isə Rusiyanın təsir dairəsi altındadır. Düzdür, burada balanslı siyasət yürüdüb hər iki tərəflə yaxşı münasibətlər saxlaya bilənlər də var ki, onların da başında Azərbaycan gəlir.
Ümumiyyətlə, Azərbaycanın postsovet, o cümlədən Qafqazda marağı olan bütün qüvvələrlə münasibəti əsl uğur nümunəsi olaraq qəbul edilir. Yaranmış vəziyyətdə daha bir diqqətçəkən məqam postsovet məkanına digər oyunçuların da iddialı olmasıdır. Karnegi Moskva Mərkəzi bu xüsusda maraqlı təhlil hazırlayaraq digər oyunçuların sözügedən məkanda sürətlə mövqelərini gücləndirdiyini bildirir: “Son iyirmi ildə postsovet məkanında Qərblə Rusiya arasında rəqabətin müxtəlif formaları haqqında çox yazılıb. Şübhəsiz, bu rəqabət vacibdir, ancaq regionda başqa geosiyasi proseslər də gedir. Avropa Birliyi, ABŞ və Rusiyanın keçmiş sovet respublikalarında gərginliyi artırıb-azaltmaq istiqamətində aktiv səyləri fonunda çox az adam üçüncü ölkələrin bu məkanda tədricən aktivləşməsinə diqqət yetirib. Hələlik bu ölkələrdən heç biri regiona əhəmiyyəti baxımından Rusiya, AB və ABŞ-la müqayisə edilə bilməz. Lakin onların hamısı birlikdə postsovet məkanında Moskvanın siyasi, iqtisadi və hərbi dominantlığını, həmçinin Qərbin təsirini dağıdır. Keçmiş sovet respublikaları və üçüncü ölkələr arasındakı münasibətlərin əsasını mənfəət yarışı təşkil edir. Bu, azad ticarət haqqında sazişlərin yayılması, həmçinin ikitərəfli ticarətin artmasında özünü göstərir. Gürcüstan, Moldova, Ukrayna kimi ölkələr Türkiyə və Çinlə, Fars körfəzi ölkələrilə əməkdaşlıq haqda sazişlər imzalayıb. Rusiya Moskvanın iqtisadi təsirini, həmçinin AB-nin fəaliyyətini kölgədə qoyan Çin aktivliyinə diqqət yetirmir. Çin və Türkiyə Azərbaycan, Belarus, Gürcüstan, Moldova və Ukraynanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarının yer aldığı beşlikdədir.
Nəqliyyat və turizm əlaqələri də genişlənir. Regional aviaşirkətlər yeni marşrutlar açır və əlavə reyslər işə salır. Üçüncü ölkələrlə dəmiryol əlaqəsi də inkişaf edir. Ötən il təxminən 10 ildir davam edən Bakı-Tiflis-Qars dəmiryol xəttinin inşası başa çatıb, üç ildən sonra isə bu yolun İranla birləşən 180 kilometrlik qolu tikilə bilər. “Şərq tərəfdaşlığı” ölkərinin demək olar hamısının aviaəlaqəni genişləndirməsi və viza tələblərini yumşaltması üçüncü ölkələrdən turist axınına gətirib çıxarıb. Statistika öz sözünü deyir: ötən il Gürcüstan üçüncü ölkələrdən 1,7 milyon nəfər və Rusiyadan 1,39 milyon nəfər turist qəbul edib, Azərbaycanda isə üçüncü ölkələrdən və Rusiyadan turist sayı 850 min nəfər təşkil edib. Çinin təşəbbüsü ilə yaradılan Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı Azərbaycan və Türkiyə arasında qaz kəmərinin inşasına 600 milyon dollarlıq krediti təsdiqləyib. Belarusda Çin yerli tərəfdaşlarla sənaye parkı təşkil edib, ilin əvvəlində 1 milyard dollarlıq investisiya müqavilələri bağlayıb”. Bununla yanaşı, mərkəz hərbi müstəviyə də diqqət çəkir. Məsələn, qeyd olunur ki, üçüncü ölkələrlə əməkdaşlıq digər MDB ölkəlri, xüsusən də Azərbaycanın hərbi potensialının möhkəmlənməsinə gətirib çıxarır: “Türk və İsrail şirkətləri ilə birgə təşəbbüs sayəsində Azərbaycan silah, sursat və pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalını artırıb. “SIRPI”nin məlumatına əsasən, ötən il Azərbaycan idxalında İsrailin payı 29%-ə çatıb. Halbuki, 2010-2017-ci illərdə Rusiyanın payı 20% azalıb”.
Bununla yanaşı bildirilir ki, postsovet məkanında üçüncü ölkələrin aktivliyinin artmasının iki səbəbi var: bir tərəfdən, Rusiya və Qərb alternativlərinə tələb artıb, digər tərəfdən, regionda yeni, iddialı iqtisadi və siyasi oyunçular meydana çıxıb: “Son on ildə haqqında bəhs etdiyimiz üçüncü ölkələrin çoxu zəngin və iddialı olub. Onların xaricə əlavə resurs investisiya etməsi üçün vəsait və siyasi iradələri var və Şərqi Avropada bu investisiyalar aktivləşib. Adətən, bu kontekstdə Çin qeyd olunur, ancaq eyni sözlər Türkiyə və bəzi ərəb dövlətlərinə də aiddir. Postsovet dövlətlərinə gəldikdə, onlar birmənalı şəkildə xarici siyasi və iqtisadi əlaqələrin diverfikasiyasında maraqlıdır. Nəticədə bir çox postsovet dövləti üçün xarici siyasi və iqtisadi imkanlar spektri genişlənir və onların çoxvektorlu xarici siyasətlərinin əsasını möhkəmlədir. Onlar istədikləri vaxt həm Moskvaya, həm də Qərb paytaxtlarına “yox” demək imkanı əldə edir. Başqa sözlə, üçüncü ölkələrin güclənməsi həm Rusiyaya, həm Qərbə nəzərəçarpan təsir göstərməyə başlayır.
Üçüncü ölkələrin güclənməsi regionda Rusiya və AB-nin iqtisadi təzyiq vasitələrini də tədricən zəiflədir (burada Birləşmiş Ştatların iqtisadi iştirakı nəzərə çarpmır). Üçüncü ölkələrin güclənməsi AB-nin region dövlətləri qarşısında siyasi tələblər qoymaq imkanını məhdudlaşdırır. Bu heç əvvəl də yaxşı alınmırdı. AB islahatlarda israr edir. Ancaq Brüssel getdikcə daha tez-tez – özü də nəinki Minsk və Bakı, həmçinin Kiyev və Kişinyovdan da – bu sözləri eşidir: AB müəyyən islahatların keçirilməsində çox israr etsə, bu ölkələr investisiyaların cəlb edilməsi və xarici bazarlara çıxış əldə etmək üçün başqa imkanları dəyərləndirə bilər. Şərq qonşular tez-tez deyirlər ki, avropalılar bundan sonra da bu qədər sual versələr, heç bir sual verməyən çinlilər, türklər və ərəblər tapılacaq. Rusiya isə Qərblə müqayisədə üçüncü ölkələrə düşmən gözü ilə baxmır, onları daha məqbul hesab edir. Amma həm Rusiya, həm Qərb yeni reallığı dərk etməlidir. Son iyirmi ilin böyük bir hissəsini onlar postsovet məkanı uğrunda mübahisə aparıblar. İndi isə ətrafa boylanıb bir məsələni dərk etməyin vaxtı gəlib çatıb: onların hərdən “ümumi qonşuluq” adlandırdıqları region nəinki Rusiya və Qərb, həmçinin digər ölkələr üçün də ümumi olmağa başlayıb. Bu dövlətlərin yerləşməsi üçün həm Rusiya, həm Qərb sıxlaşmalı olacaq”.
Tahir TAĞIYEV
