Şimali İraq kürd muxtariyyətində keçirilən referendumun bölgədə separatçılıq dalğasını genişləndirəcəyi, həmçinin, müəyyən region ölkələri üçün bölünmə təhdidi yaradacağı haqda verilən proqnozlar özünü doğruldur. Belə ki, İranda minlərlə kürd Sənəndəc, Mahabad və başqa şəhərlərin küçələrində Kürdüstanın müstəqilliyinə dəstək olaraq kütləvi aksiyalar keçirib.
Perspektivdə buradakı kürdlərin də separatçılıq tələbi ilə çıxış etməsi istisna olunmur və rəsmi Tehran indidən buna qarşı müvafiq tədbirlərə başlayıb. İran hökuməti, separatizmdən ehtiyat edərək, artıq elan edib ki, referendumun nəticələrini və Kürdüstanın müstəqilliyini tanımır.
Suriya kürdləri də artıq muxariyyət və müstəqillik barədə düşünür. Suriyanın xarici işlər naziri Vəlid Muallim isə bildirir ki, Dəməşq İŞİD-i məğlub etdikdən sonra suriyalı kürdlərlə muxtariyyət mövzusunu müzakirə edə bilər: “Suriyalı kürdlər Suriya Ərəb Respublikasının sərhədləri daxilində özünüidarə istəyir. Bu məsələ müzakirə edilə bilər. İŞİD-in məhvindən sonra onlarla masaya oturaraq razılaşa bilərik”.
Ən böyük problem isə İraqın özündə müşahidə olunur. Bu arada “Yeni Şəfəq” nəşri yazır ki, Şimali İraq kürd muxtariyyətinin başçısı Məsud Bərzaninin məsləhətçisi Hoşyar Zebarinin Kərkükdəki evində İraqın bölünməsi ilə bağlı toplantı keçirilib. Toplantıda Kərkükün paytaxt elan edilməsi, Suriyanın şimalını işğalda saxlayan PKK ilə ortaq ordunun qurulması, sərhəd qapılarının ləğv edilməsi, ümumi pasportlardan istifadə edilməsi, bir sözlə, “Kürdüstan” xəritəsinin daha da böyüdülməsinin vacib olduğu vurğulanıb. Bildirilir ki, son 20 gündə ABŞ, İngiltərə, Fransa və İsrailin yüksək vəzifəli rəsmiləri ilə bağlı qapılar arxasında görüşən Bərzani “Birləşmiş Kürdüstan” mövzusunda onlardan tam dəstək alıb. Bərzaniyə Mosulun da “Kürdistan”a birləşdiriləcəyi barədə vəd verilib. İraq mərkəzi hökuməti isə belə vəziyyətdə ölkənin parçalanmasına yol verməmək üçün qəti hərəkətə keçməyə hazırlaşır və separatçı bölgəyə ordu yeritməyi düşünür. Bu arada Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu bəyan edib ki, Ankara İraqın kürd muxtariyyətində keçirilən müstəqillik referendumundan sonra Bağdadın müvafiq sorğusu əsasında bu ölkənin ərazi bütövlüyünün qorunmasına dəstək verməyə hazırdır.
Artıq sərhədə böyük sayda Türkiyə ordusu cəmləşdirilib. Eyni proses İran tərəfindən də müşahidə olunur. Amma kürdlər də geri çəkilməyi düşünmür. Bununla bağlı Məsud Bərzani İraq hökumətinə və qonşu ölkələrə müraciət ünvanlayıb. O, referendumda kürd xalqının qələbə qazandığını deyərək, İraq hökuməti ilə dialoqa hazır olduqlarını bəyan edib: “Yeni bir dönəm başladı. Bu, Kürdüstan xalqının qələbəsidir. Biz hamılıqla müstəqilliyə “hə”, soyqırıma “yox” dedik. Bu səslər beynəlxalq qaydalara zidd deyil. Öz taleyimizi özümüz müəyyən etmək haqqına sahibik. İraq rəhbərliyindən və qonşu ölkələrdən tələb edirəm ki, yaşananları ciddi qəbul etsinlər. Dialoqa başlayaq. Bu, iki tərəf üçün ən doğru seçimdir. Xalqlar arasında gərginliyə yol verməməliyik”. Lakin İraq və digər region ölkələri Kürdüstanın müstəqillyinin mümkünsüz olduğunu bildirir. Belə vəziyyətdə bölgədə yeni qanıl savaşın başlaması qaçılmaz sayılır. Qafqaz Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (KAFKASSAM) sədri, türkiyəli politoloq Hasan Oktay da bunu mümkün sayır. Onun sözlərinə görə, Türkiyə bu referendumu yox kimi dəyərləndirir: “İran isə daha sakit davranmağa çalışsa da, referendumun nəticəsindən ən çox təsir görəcək ölkə olaraq olduqca narahatdır. Mərkəzi İraq hökuməti üçün bu referendum torpaqlarının itirilməsidir, buna görə də qısa zamanda Bərzani ilə mərkəzi hökumət arasında beynəlxalq səviyyəli böyük bir böhran, hətta müharibə çıxacaq. İran Bərzaninin bu addımının arxasında İsrailin olduğu şübhəsilə yaşayacaq və İsrailin sərhədlərinin dibinə qədər gəldiyi qorxusu ilə daha da narahat olacaq. Bu referendum və ardından gələcək müstəqillik hərəkatı daxili müharibə ilə boğuşan Suriyaya da təsir edəcək. Türkiyə, İran, Suriya və mərkəzi İraq hökumətinin Bərzaniyə qarşı ittifaq quracağı görünür. Ətrafı 4 dövlətlə çevrələnən və hava sahəsi bağlanan Bərzaninin buna uzun müddət duruş gətirməsi çətin görünür”. Türkiyəli politoloq hesab edir ki, bu prosesdə məğlub tərəf Şimali İraq xalqı olacaq: “Bərzani kənardan aldığı dəstəklə atdığı bu addıma veriləcək reaksiyalara hazır olmalıdır. Ətrafı tamamilə mühasirəyə alınıb. Quru, hava, dəniz çıxışı olmayan bir coğrafiyada Amerika, yaxud İsrailin dəstəyi ilə ayaqda dura bilməyəcəyini də anlamalıdır. İraq hökumətinin istəyi, İran və Türkiyənin məlumatı olmadan belə addım atan Bərzaninin ayaqda qalmaq şansı yoxdur, buna görə də o, xalqını müharibədən qurtarmalıdır. Bu müharibənin itirən tərəfi Şimali İraq xalqı olacaq”.
Eyni mövqeni Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da sərgiləyir. Onun sözlərinə görə, referendum yeni münaqişələrin xəbərçisi olmaqdan başqa heç bir anlam daşımır. Referendumu tək İsrailin qəbul etdiyini bildirən prezident vurğulayıb: “Dünya yalnız İsraildən ibarət deyil. Kosovo 114 ölkə tərəfindən tanınıb, lakin hələ də cətin vəziyyətdədirlər. Sən İsraillə nə əldə edəcəksən? Sanksiyaları tətbiq etməyə başladığımız anda ortada qalacaqlar, TIR-lar Şimal İraqa getməsə, yeməyə çörək tapa bilməyəcəklər. İsraillilər onlara haradan və necə yardım göndərəcək? Biz son ana qədər Bərzaninin belə bir yanlış hərəkət edəcəyini ehtimal etmirdik. Deməli, yanlışlığa yol vermişik. Bu qərar ölkəmizə xəyanətdir. Bu məsələ kürdlərin haqqı məsələsi deyil. Bərzani bu səhvdən qısa müddətdə dönməsə, bölgəni məzhəb qarşıdurmasına itələyəcək”. Ərdoğan iqtisadi sanksiyalardan hərbi addımlara qədər bütün variantların masada olduğunu bildirib. Prezident Türkiyəni bölgədə oyun qurucusu kimi görməyənlərlə də bərabər heç bir addımın atılmayacağını vurğulayıb.
Tahir TAĞIYEV
