Yaxın Şərqdə hadisələrin gedişi daha dramatik xarakter almağa başlayıb və proseslərin gedişi göstərir ki, Şimali İraq kürd muxtariyyətinin müstəqilliklə bağlı keçirdiyi referendum bölgəni yeni qanlı savaşa sürükləyir. Çünki indi baş verənlər İraqın parçalanması və burada Türkiyə, İran və ərəb dünyası üçün təhlükəli durumun formalaşmasına rəvac verəcək.
Amma Bağdad mərkəzi hökumətinin, ərəb dövlətlərinin, Türkiyənin, İranın sərt şəkildə qarşı çıxmasına baxmayaraq, İraqın şimalındakı kürd administrasiyası bölgənin müstəqilliyinə dair referendumu keçirdi. Baş verənləri təhlil edən ekspertlər bildirir ki, Qərb dövlətləri, o cümlədən ABŞ-ın referenduma qarşı mövqe sərgiləmələrinə baxmayaraq, əslində proseslər onların istədikləri istiqamətdə cərəyan edir. Çünki kürdlərin müstəqilliklə bağlı referendumu ABŞ-ın müəllifi olduğu Böyük Yaxın Şərq Planının tərkib hissəsi sayılır. Plana əsasən, kürdlər, şiələr və sünnilər olmaqla İraq üç hissəyə, Türkiyə, İran və Suriya da müəyyən hissələrə parçalanaraq əvəzində “Kürdüstan” dövləti yaradılmaıl idi. Artıq kürdlərin referendumu bu planın işə salındığını göstərir. O da məlumdur ki, ABŞ-ın adından “Kürdüstan” regionda əhəmiyyətli neft yataqlarına tam nəzarəti ələ keçirməyi planlaşdırır. İraqın parçalanması hesabına müstəqil kürd dövlətinin elan edilməsi uzunmüddətli planda Türkiyə, Suriya, İran və digər bir sıra ölkələrdə ciddi risklər meydana çıxaracaq. Belə ki, müstəqil kürd dövlətinin meydana çıxması "Böyük Kürdüstan" layihəsinin tərəfdarlarını fəallaşdıracaq, nəticədə həmin ölkələrdə yaşayan etnik kürdlər arasında separatçılıq meylləri güclənəcək. Analitiklərə görə, Qərb həm də müstəqil kürd dövlətindən məhz İran kürdləri arasında separatçılığı qızışdırmaq və nəticədə bu ölkəni parçalamaq üçün yararlanmağa çalışacaq. Bütün bunların nəticəsidir ki, Türkiyə və İran, eləcə də parçlanmaqda olan İraq qəti şəkildə referenduma qarşı çıxır.
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi bildirir ki, İraq kürd muxtariyyətinin təşkil etdiyi müstəqillik referendumunun Ankara üçün hökmü yoxdur: “Referendumu müşahidə etdiyimiz müddətdə mövcud vəziyyəti istismar etməyə çalışan bəzi radikal ünsürlərin və terrorçuların milli təhlükəsizliyimizi hədəf alan tədbirlərə təşəbbüs göstərəcəyi, İraq daxilində milli təhlükəsizliyimizə hər hansı təhdid baş verəcəyi halda beynəlxalq hüquq və Türkiyə parlamentinin bizə verdiyi bütün haqlardan istifadə edərək istənilən tədbiri görəcəyik”. Nazirlik bir daha referendum nəticələrinin heç bir hüquqi əsasının olmayacağını bildirib: “Biz beynəlxalq hüquqa və İraq Konstitusiyasına görə hər hansı qanuni əsas və legitimliyi olmayan bu təşəbbüsü tanımırıq. Türkiyənin və beynəlxalq cəmiyyətin bütün xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, referenduma getməkdə israr edən və yalnız İraqın deyil, bütün bölgənin sülh və sabitliyini təhlükəyə atan muxtariyyət rəhbərliyinin ağıldan uzaq bu təşəbbüsünü təəssüflə qarşılayırıq”. Bildirilir ki, referendumla bağlı Türkiyənin milli təhlükəsizliyinə yönələcək hər cür təhlükələrə qarşı bütün tədbirlər görüləcək. Amma o da faktdır ki, “Kürdüstan”ın yaranması Türkiyəyə təkcə cənub sərhədlərində deyil, sərhədlərin içində də problem yaradacaq. Çünki “kürd dövləti” Suriyadakı kürdlərə qol-qanad verdiyi kimi, Türkiyənin cənub bölgəsində yaşayan və özlərini “kürdüstan dövləti”nin nümayəndəsi hesab edən kürdlərə də Ankara üçün mənfi istiqamətdə ciddi təsir edəcək. Təbii ki, həmin bölgədə terrora dəstək verməyən kürdlər çoxluq təşkil edir, amma “Kürdüstan”ın yaranması müəyyən mənada onlara da təsir edə bilər. Hətta mövcud vəziyyət dəyişməsə belə, “kürd dövləti” PKK-nın Türkiyə daxilindəki hücumlarını artırmasına və separatçılıq meyllərinin güclənməsinə səbəb olacaq. Yaranmış durumda türk şəhəri Kərkükü Türkiyənin təsir orbitinə qaytarmaq mümkün olmayacaq. İraqın şimalında yaranacaq kürd dövləti Kərkükün zəngin quru neft yataqlarına nəzarət etmiş olacaq və beləliklə də bu dövlətin yaşaması yolunda ciddi iqtisadi əngəllər olmayacaq. Bu səbəbdən Türkiyənin İraqla sərhədə silahlı qüvvələr cəmləşdirməkdən başqa seçimi qalmayıb və son məlumatlara görə, türk ordusu sərhədə yaxın bölgələrdə mövqe tutub müdaxilə əmri gözləyir. Artıq Türkiyə İraqın kürd muxtariyyəti ilə sərhəddə, Şırnak vilayətində "Habur" nəzarət-buraxılış məntəqəsini bağlayıb. Məntəqə birtərəfli qaydada bağlanıb. Kürd muxtariyyətinin başçısı Məsud Bərzani daha əvvəl verdiyi bəyanatlardan birində bildirmişdi ki, Türkiyənin sərhədi bağlamayacağına ümid edir. Amma vəziyyət dəyişir.
İran da ciddi problemlərlə üz-üzədir. Artıq PKK-nın qolu olan PJAK kürd dövlətinin yranaması ilə Tehran üçün daha böyük problemə çevriləcək. İran üçün ən böyük problem isə İraq-Suriya-Livan xəttində özünü göstərəjək. Çünki Şimali İraqda ABŞ-ın nəzarətindəki “kürd dövləti” yaranırsa, bu, Tehranın Bağdada çıxışında maneələr yarada bilər. İraq-Suriya xətti Tehranın “Hizbullah“la yeganə quru yoludur. “Kürdüstan” İranın həm Suriyada lojistik fəaliyyətinə, həm də “Hizbullah“la əlaqəsinə çətinlik yaradacaq. Belə vəziyyət İrana sərf etmir. Ona görə İran da bölgəyə hərbi müdaxilə edə bilər. Artıq İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu sərhəddə geniş hərbi təlimlərə başlayıb. Təlimlərin "Məhərrəm" kod adlı əsas hissəsi İranın İraqla sərhəddə yerləşən Qərbi Azərbaycan əyalətindəki Oşnevie şəhəri ərazisində başlayıb. İraqın sərhəd kürd rayonu artıq İran ərazisindən minaatan atəşinə məruz qalıb. Rəsmi Tehran əvvəlcədən onu da bildirib ki, kürdlərin ayrılması İraqla təhlükəsizlik üzrə bütün razılaşmaları avtomatik ləğv edəcək və regionla sərhədin bağlanmasına gətirib çıxaracaq. Bağdad isə “kürd dövləti”nin peyda olmasından sonra ABŞ-ın heç bir istəyinə “hə” deməyəcək. Bu səbəbdən İraq Türkiyə və İranla yaxınlaşıb.
Tahir TAĞIYEV
