Sentyabrın 25-də Şimali İraq Kürd Muxtariyyətinin müstəqillik referendumu keçirmək niyyəti artıq dünya miqyasında ciddi narahatlığa yol açmaqdadır. Çünki bu hal bölgənin siyasi xəritəsinin dəyişməsi və yeni müharibə ilə nəticələnə bilər ki, belə vəziyyətdən təkcə region yox. artıq Yaxın Şərqdə marağı olan dövlətlərin böyük əksəriyyəti ciddi şəkildə narahatdır.
İraq isə ərazi bütövlüyünün parçalanmasına gətirib çıxaracaq prosesin qarşısını almaq üçün müəyyən dövlətlərlə, hətta İraq Kürd Muxtariyyətinin müxalif qüvvələri ilə fəal əməkdaşlığa başlayıb. İraq prezidenti Fuad Məsum artıq Kürd Muxtariyyətinin müxalif “Qoran” hərəkatının lideri Ömər Səid Əli ilə görüşüb. Görüş hərəkatın Süleymaniyyə şəhərindəki ofisində baş tutub. Görüşdə əsas müzakirə muxtariyyətdə keçiriləcək müstəqillik referendumu olub. Tərəflər referendumun dərhal dayandırılması haqqında razılıq əldə edib. Amma görünən odur ki, referendumla bağlı əsas addım Türkiyə və İran tərəfindən atılacaq. Artıq Türkiyə mövqeyində nə dərəcədə haqlı olmasına ABŞ-ı belə inandıra bilib. Məsələ prezident Donald Trampla onun Türkiyədən olan həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşdə əsas müzakirə predmetlərindən birini təşkil edib. Məlumatlara görə, prezidentlər Birləşmiş Ştatlarla Türkiyə arasında strateji tərəfdaşlığa sadiq olduqlarını bir daha təsdiqləyib, regional sabitliyi möhkəmləndirmək və terrorizmə qarşı mübarizəni gücləndirmək məqsədilə birgə işi davam etdirməyə razılaşıblar. Prezidentlər Kürdüstan regional hökumətinin planlaşdırdığı referendumu tanımadıqlarını bir daha bəyan ediblər. Onlar kürd liderlərini bütün həll edilməmiş məsələlər üzrə Birləşmiş Ştatların və Türkiyənin dəstəkləməyə hazır olduğu intensiv danışıqlar prosesi aparmağa çağırıblar. Kürdlər buna müvafiq cavab vermədikləri halda Türkiyənin bölgəyə ordu yeritməsi gözlənir. Bu məsələ Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurasının təcili toplantısında da xüsusi diqqət mərkəzində yer alıb. Məlumatlara görə, referendum ləğv olunmayacağı halda, Türkiyə Kürd Muxtariyyətinə qarşı iqtisadi sanksiyalarla yanaşı, hərbi müdaxilə də edəcək. Ekspertlər hesab edir ki, Türkiyəyə İran, elə İraqın özü, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir də hərtərəfli dəstək verəcək. ABŞ və Avropanın da ciddi etirazı gözlənilmir. Türkiyə isə qəti mövqe ortaya qoyaraq bildirib ki, bütün lazımi addımları atacaq. İran isə Bərzani hökumətinin bu addımını təhlükəli və təxribatçı adlandırıb. Həm Türkiyə, həm də İran İraqın şimalı ilə həmsərhəd əraziyə hərbi qüvvə yerləşdirib. İran “Haşdi Şabi” güclərini də ehtimal edilən əməliyyat üçün hazırlayır.
Aydındır ki, “Kürdüstan” rəsmi şəkildə müstəqil olacağı təqdirdə hər şey İraqın parçalanması ilə başa çatmayacaq. Sonrakı mərhələdə kürdlər Türkiyənin cənub bölgəsinə, həmçinin, Azərbaycan torpaqlarına da iddia edəcəklər. Çünki bu vaxta qədər yayılan “Kürdüstan” xəritələrinə Türkiyə torpaqları ilə yanaşı, Azərbaycanın müəyyən əraziləri, eləcə də hazırda İran idarəçiliyi altında olan Cənubi Azərbaycanın cənub-qərb bölgəsi daxil edilib. Bunlar həm də 1920-ci ilin “Sevr“ müqaviləsinin dirilməsinə xidmət edir. 1920-ci ilin 10 avqust tarixində ABŞ-ın o vaxtkı prezidenti Vudro Vilsonun hazırladığı bu müqaviləyə görə, Türkiyə torpaqları “Kürdüstan” və Ermənistan arasında bölünməli idi. Amma bu niyyət həyata keçmədi. İndi isə prosesə yenidən start vreilir və bundan ən çox şad olanlardan biri də ermənilərdir. Ermənistan hesab edir ki, “Kürdüstan” dövləti yaranarsa, “Sevr“ müqaviləsi diriləcək və bu onlara “Böyük Ermənistan” xülyalarını həyata keçirmək imkanı verəcək. Erməni ekspert Ruben Safrastyan hesab edir ki, “müstəqil Kürdüstanın” yaranması “Sevr“ müqaviləsini aktuallaşdıracaq: “Kürdüstanın müstəqilliyilə Yaxın Şərqin xəritəsi dəyişməyə başlayacaq, bu proses yaxınlaşır. Böyük ölkələr bu prosesdə hansı gedişi etməyi düşünəcəklər və onlar “Sevr“ müqaviləsinə müraciət edəcəklər. Həmin müqavilədə “Kürdüstanın” müstəqilliyi haqda danışılır. Yaxın Şərqdə sərhədlərə yenidən baxmaq ehtiyacı yaransa, Ermənistan bizə aid olan ərazilərə böyük dövlətlərin diqqətini yönətlməyə hazır olmalıdır. Əmin deyiləm ki, müqavilə bərpa olunacaq, amma biz yenə də buna hazır olmalıyıq”. Amma real vəziyyət göstərir ki, Türkiyə proseslərin ermənilərin və separatçı kürdlərin istədyi məcrada inkişafını əngəlləmək üçün qətiyyətli addımlar atmağa hazırdır. İlk olaraq Şimali İraq Kürd Muxtariyyətinə qarşı iqtisadi sanksiyalar tətbiq olunacaq. Həmin sanksiyalar aşağıdakılar ola bilər: Türkiyənin Ərbildəki Baş Konsulluğu qapadılacaq, Derecik, Gülyazı, Üzümlü sərhəd qapıları İraqın şimalındakıların üzünə bağlanacaq, şimaldakı nefti Ceyhan limanından Avropaya daşıyan boru xəttinin fəaliyyətinə məhdudiyyət qoyulacaq, Ərbildən Türkiyənin Şırnak bölgəsinə çəkilən təbii qaz kəmərinin inşası ləğv ediləcək, terrorçu İŞİD qruplaşmasına qarşı mübarizə aparmaq üçün kürd silahlılarına hərbi təlimlər və yardımlar dayandırılacaq. Türkiyə bölgədəki türkmənlərin həyatına müdaxilə ediləcəyi təqdirdə hərbi əməliyyat da keçirə bilər. Türkmənlər, xüsusən də Kərkük olmadan Şimali İraq Kürd Muxtariyyəti hansısa gücə sahib olmayacaq. Çünki bölgənin əsas gəlir mənbəyi olan neft hasilatnın yarıdan çoxu məhz Kərkükün payına düşür. Türikyə və İraqın bölgədə birgə əməliyyatı isə kürdləri qısa müddət ərzində neytrallaşdırmağa imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
