Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin qısa zaman kəsiyində diplomatik müstəvidə həllini tapması ilə bağlı bu gün beynəlxalq miqyasda verilən rəsmi açıqlamaların sayının artması, bu xüsusda indi daha qətiyyətli mövqe nümayiş etdirilməsi müşahidə olunmaqdadır. Burada diqqət çəkən əsas məqam həm də odur ki, münaqişənin beynəlxalq hüquq normaları əsasında həllini tapmasının vacibliyi də ayrıca qabardılır. Bu da öz növbəsində Azərbaycanın maraq və istəkləri ilə tam uzlaşır. ATƏT-in Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri Endryu Şeferin bu xüsusda səsləndirdiyi fikirlər isə indi geniş müzakirə predmetidir. O qeyd edir ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli məhz beynəlxalq hüquqlara əsaslanmalıdır.
Amerikalı diplomat əmindir ki, Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirlərinin yeni görüşü ilə münaqişənin diplomatik müstəvidə çözümü istiqamətində mühüm addımlar atılacaq. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, “İnterfax” agentliyinin diplomatik mənbəyə istinadən yaydığı məlumata görə, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Elmar Məmmədyarov və Edvard Nalbandyanın BMT Baş Assambleyasının sessiyası çərçivəsində Nyu Yorkda görüşü sentyabrın 23-də keçirilə bilər. Qeyd edək ki, sentyabrın 25-dək Nyu Yorkda BMT Baş Assambleyasının sessiyası çərçivəsində əsas müzakirələr keçiriləcək. Minsk Qrupu həmsədrləri sessiya çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşünü planlaşdırdıqlarını açıqlayıb. Azərbaycan xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov görüşə razılıq verdiyini bildirib. İndi maraq doğuran əsas məqam məhz bu görüşdə real nəticələrin əldə olunmasıdır, özü də beynəlxalq hüquq normaları əsasında. Endryu Şeferin açıqlamaları ABŞ-ın bu prosesdə maraqlı olduğunu göstərir. Daha öncə isə ABŞ-ın Qarabağ münaqişəsinin hansı mərhələli formada həllini tapmasında maraqlı olduğunu sabiq həmsədr Riçard Hoqland tam dəqiqliyi ilə açıqlayıb. Bir daha xatırladaq ki, Hoqland Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsinə dair ABŞ-ın siyasətinin əsas prinsiplərindən söhbət açarkən bildirmişdi ki, tənzimləmənin əsasını BMT-nin Nizamnaməsi, müvafiq beynəlxalq hüquqi sənədlər və Helsinki Yekun Aktının əsas prinsipləri təşkil edir: “Madrid prinsipləri”nə əsaslanan daha altı element sülh sazişinin tərkib hissəsi olmalı və vahid paket kimi qəbul edilməlidir. Birinci element ondan ibarətdir ki, tərəflər Dağlıq Qarabağa müvəqqəti status verməli, onun qəti hüquqi statusu gələcəyə keçirilməli və tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə onların iradəsinin ifadə olunması vasitəsilə müəyyən edilməlidir. İkinci element keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) inzibati sərhədləri daxilində hazırda rəsmi Bakı tərəfindən nəzarət edilməyən əraziyə müvəqqəti status verilməsini nəzərdə tutur və həmin dövrdə təhlükəsizliyə və özünüidarəyə minimal zəmanəti təmin edir. Üçüncü element ondan ibarətdir ki, Dağlıq Qarabağ ətrafındakı işğal edilmiş ərazilər Azərbaycanın nəzarəti altına qaytarılmalıdır, çünki Azərbaycanın suverenliyinə hörmət edilmədən tənzimləmə ola bilməz. Dördüncü element Laçından keçməklə Dağlıq Qarabağı Ermənistanla birləşdirən “dəhliz”in mövcud olmasını nəzərdə tutur və həmin dəhliz hərəkət etmək üçün yetərincə geniş olmalı, lakin bütün Laçın rayonunu əhatə etməməlidir. Beşinci element məcburi köçkünlərə və qaçqınlara əvvəlki daimi yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüququ verilməsindən ibarətdir. Nəhayət altıncı element, sülhyaratma əməliyyatı da daxil olmaqla, təhlükəsizliyə beynəlxalq zəmanətləri nəzərdə tutur”. Bu elementlər beynəlxalq hüquq normalarına da tam cavab verir və onların həyata keçrilməsinin vacibliyini Endryu Şefer yenidən gündəmə gətirir. Amerikalı həmsədrin sözlərinə görə, Birləşmiş Ştatlar həm də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin danışıqlar yolu ilə nizama salınması və ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri kimi tərəflərlə fəal işini davam etdirəcək: “Bizim uzunmüddətli siyasətimiz Minsk Qrupu həmsədrləri tərəfindən qəbul edilən ədalətli həll yolu Helsinki Yekun Aktına, güc və ya güc təhdidinin tətbiq edilməməsinə, ərazi bütövlüyü və bərabər hüquq prinsiplərini ehtiva edən beynəlxalq hüquqa əsaslanmalıdır". Ermənistanda hesab edirlər ki, bu mövqe və ümumiyyətlə hadisələrin son inkişaf axarı Azərbaycanın istəkləri çərçivəsində cərəyan edir. Burada ona da diqqət çəkilir ki, son dövrlərdə Azərbaycanla daha da yaxınlaşan Rusiya Qarabağ məsələsində Bakının istədiyi bir mövqe sərgiləyir. “Aykakan Jamanak” qəzeti vurğulayır ki, bunun ardınca ABŞ-ın da Azərbaycanın istəyinə uyğun addımlar atması Dağlıq Qarabağ konflikti ilə bağlı Bakının maraqlarına tam cavab verir. Qəzet belə vəziyyətin yaranmasının ümdə səbəbini erməni hakimiyyətinin səriştəsiz siyasəti ilə izah edir.
Digər tərəfdən ona da diqqət çəkilir ki, Donald Tramp prezident seçiləndən sonra ABŞ-ın Ermənistana diqqəti azalıb: “Məsələn, ABŞ Ermənistana əvvəlki qədər maliyyə yardımı ayırmır. Eyni zamanda, Ermənistanın Rusiyanın təsir dairəsində olmasından açıq narazılıq ifadə edilir. Bakı ilə isə ABŞ əməkdaşlığı daha da dərinləşdirir, enerji sahəsində yeni işbirliyi qurur. Bu, Qarabağ məsələsinə də mütləq mənada öz təsirini göstərir”. Xatırladaq ki, elə ABŞ-dakı erməni lobbisi də Donald Trampın hökumətindən narazılıq edir. Hətta Trampın hakimiyyətə gəlişindən sonra ABŞ-da ən böyük erməni təşkialtları olan Erməni Milli Konqresi (ANKA) və Amerika Erməni Məclisi (AAA) haqqında Dağlıq Qarabağa maliyyə yardımlarının edilməsi ilə bağlı məhkəmə təhqiqatının başladığına dair məlumatların yayılması lobbi üçün də əsl şok effekti yaratdı. Bunun fonunda Serj Sarkisyanın bir neçə dəfə Trampla danışmaq cəhdi də alınmadı. Əvəzində ABŞ liderinin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə əməkdaşlığın genişlənməsi üçün məktublar ünvanlaması okeanın o tayında “erməni arzularının” dəfn edildiyini göstərir. ABŞ-dakı erməni icmasının nümayəndəsi Raffi Balyan da bildirir ki, Donald Trampın siyasəti Azərbaycan və Türkiyə istiqamətindədir, Ermənistan arxa plana atılıb: “Erməni icması “soyqırım”ın tanıdılması üçün addımlar atır, amma Tramp etibarsız adamdır. Prezidentliyə namizəd olanda biz ona böyük ümid bəsləyirdik. İndi o prezidentdir, amma bizim ümidimiz yoxdur. Bu şəxs Azərbaycan və Türkiyə ilə ciddi iqtisadi əlaqələrə sahibdir və onlarla əməkdaşılğı inkişaf etdirir. Yəqin ki, bu, Qarabağ məsələsinə də öz təsirini göstərəcək”. ABŞ-da fəaliyyət göstərən “Hayastan” Fondunun rəsmisi Mariya Meqranyan da eyni mövqe sərgiləyir: “Trampın idarəetmə üslubuna, siyasi fəaliyyətinə diqqət etdikdə, onun siyasətinin Ermənistanın mövqelərinə qətiyyən cavab vermədiyi aydın görünür”. İndilikdə Trampın belə münasibətindən sonra erməni diasporu Avropada fəaliyyətə üstünlük verməyə başlayıb. Hətta vurğulanır ki, Avropa İttifaqının Ermənistanla yeni saziş imzalamaq israrı buradan qaynaqlanır. Amma məsələ ondadır ki, artıq Avropada da Ermənistana əvvəlki münasibət yoxdur. Bunun real təsdiqi kimi, erməni lobbisinin aktiv fəaliyyətinə rəğmən, artıq Avropadan da Azərbaycana silah çatdırılması göstərilir. Qeyd edək ki, Azərbaycan ordusunun bu həftənin əvvəlində başlamış irimiqyaslı hərbi təlimləri zamanı Çexiya istehsalı olan “Dana” özüyeriyən artilleriya sistemlərinin və RM-70 “Vampir” reaktiv yaylım atəşi sistemlərinin ilk dəfə nümayiş etdirilməsi geniş rezonansa səbəb olub. Bununla Azərbaycan ilk dəfədir ki, Avropa İttifaqının silah embarqosunu dəf etməyə nail olur və ittifaqın üzvü olan ölkənin istehsalı olan silah sistemləri əldə etdyini açıq nümayiş etdirir. Hazırda Ermənistanda baş sındırırlar ki, Çexiyanın istehsalı olan artilleriya və reaktiv yaylım atəşi sistemləri Azərbaycana necə gəlib çıxıb? “Azadlıq” radiosunun erməni xidməti bu barədə Çexiyanın Xarici İşlər Nazirliyinə sorğu göndərib. Nazirliyin cavabında deyilir ki, silah ixracına dair informasiyalar mətbuatda dərc edilmək üçün nəzərdə tutulmur. Amma qeyd olunur ki, bu və ya digər növdə silahın ixracı üçün lisenziyanı Sənaye və Ticarət Nazirliyinin lisenziyalaşdırma Departamenti verir. Bu zaman müvafiq nazirliklərin - Daxili İşlər, Müdafiə və Xarici İşlər nazirliklərinin rəsmi əsaslandırmaları nəzərə alınır. Rəsmi İrəvan hələlik özünü elə göstərməyə çalışır ki, guya Azərbaycanın Çexiya istehsalı olan və son texnologiyalar əsasında modernləşdirilmiş artilleriya-reaktiv sistemlərini almasından narahat deyil. Əslində isə erməni ekspert çevrələrində bu silahlarla bağlı ciddi təşviş müşahidə edilməkdədir. Eyni zamanda bu hal Avropada Ermənistana, onun lobbisinə vurulan ciddi zərbə kimi qiymətləndirilir.
Bütün bunlar öz növbəsində Qarabağ münaqişəsinə də təsirini göstərir. Bunu erməni tərəfi də yaxşı başa düşür və görünür bu səbəbdəndir ki, Ermənistan xarici işlər naziri Edvard Nalbandyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması çərçivəsində işğal altındakı ərazilərin qaytarılmasının mümkünlüyündən danışır: “Söhbət o ərazilərdən gedir ki, Qarabağa nə təhlükəsizlik, nə də inkişaf baxımından təhlükə yaradır. Lakin təfərrüatları açıqlasam, o zaman danışıqlar dayanar”. Nalbandyanın bəyanatının məğzi o qədər də sensasion deyil. Çünki “aprel döyüşləri”ndən sonra Qarabağ danışıqlarında işğal altındakı rayonların qaytarılması məsələsi gündəmdədir. Ötən ilin 16 may tarixində keçirilən Vyana, 20 sentyabrda baş tutan Sankt-Peterburq görüşləri də bu konteksti əhatə edib. Sensasiya olan Nalbandyanın bunu açıq mətnlə bildirməsidir. Erməni siyasi şərhçi Naira Ayrumyan yazır: “Nalbandyanın bəyanatı göstərir ki, Ermənistan danışıqları Qarabağın statusunu möhkəmləndirmək üçün aparmır. Əksinə, biz müharibənin olmaması üçün əraziləri qaytarmaq və statusu güzəştə getməyi müzakirə edirik”. Ermənistanın buna məcbur qalması da heç bir şübhə doğurmur. Çünki Qarabağ məsələsinə görə Ermənistan indi ciddi təzyiqlərlə üzləşib, ABŞ və Rusiya da bu məsələdə İrəvana təsirlərini artırır. Hər yerdən əli üzülən İrəvan üçün isə yeganə çıxış yolu Azərbaycanla nəticəsi olan sülh danışıqlarına getməkdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
