Tarixdə sonuncu Türk imperator sülaləsi olan Qacarların taxtdan endirilməsində Güney Azərbaycanda cərəyan edən proseslərin həlledici rolu olub.
Azərbaycan Türklərinin sonuncu imperiyası hesab edilən Qacar Dövlətinin (Dövlət-i-Qacariyyə) banisi olan hakim sülalənin 1925-ci ildə iqtidardan uzaqlaşdırılması XX əsr tariximizin ən üzücü hadisələrindən biri kimi qiymətləndirilir. 1796-cı ildə Ağa Məhəmməd Şah Qacarın əsasını qoyduğu imperiya eyni coğrafiyada özündən əvvəl mövcud olmuş Səfəvi və Əfşar dövlətlərinin hüquqi-mənəvi varisi qismində Azərbaycan dövlətçilik ənənəsinin davam etdirilməsində müstəsna xidmətlər göstərib. Əfşar dövlətinin banisi Nadir Şahın 1747-ci ildə sui-qəsd nəticəsində öldürülməsindən sonra imperiyanı bürüyən və yarım əsrə qədər davam edən xaos məhz Ağa Məhəmməd Şah Qacarın qətiyyətli mübarizəsi nəticəsində aradan qaldırıldı. Nadir Şahın qətl edilməsi ilə qeyri-türk çevrələrin "Səltənət vəkili" statusunda taxta çıxardıqları Kərim Xan Zəndin apardığı siyasətə baxmayaraq, imperiyada Türk təsirinin sıradan çıxarılması mümkün olmadı. Əksinə, Ağa Məhəmməd Şah Qacarın Zənd əsirliyindən qaçaraq, başda Qacarlar olmaqla, Türk tayfalarını təşkilatlandırması və ardıcıl mübarizə nəticəsində hakimiyyəti ələ keçirməsi dövlətin milli mahiyyətini itirməsinin qarşısını aldı.
Ağa Məhəmməd Şah Qacarın daxili düşmənləri neytrallaşdıqdan sonra dövlətin əzəli sərhədlərini və əzəmətini bərpa etmək istiqamətində başladığı mübarizə regionda XVIII əsrin sonlarına doğru cərəyan edən əsas hərbi-siyasi proseslər arasında xüsusi yer tutur. Bunun başlıca səbəbi isə yeni sülalə rəhbərinin dövlətin sərhədlərini əvvəlki hüdudlarına qədər genişləndirmək siyasətinin icrası zamanı o dövrün ən qüdrətli imperiyalarından birinə çevrilmiş Rusiya ilə rəqabətdən çəkinməməsidir. Bununla belə qeyd olunmalıdır ki, o dönəmdə Rusiyada baş vermiş hakimiyyət dəyişikliyi də Qacarların başladıqları mübarizənin uğurlu davamına şərait yaratdı. Yəni 1796-cı ildə vəfat edən Rusiya imperatriçası II Yekaterinanın ölümündən sonra taxta keçən oğlu I Pavelin Qafqaz siyasətində apardığı köklü dəyişiklik Ağa Məhəmməd Şah Qacarın daha sərbəst hərəkət etməsinə imkan verdi. Ancaq onun 1797-ci ildə Qarabağda sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi, daha sonra isə I Pavelin də 1801-ci ildə eyni aqibətlə üzləşməsi Rusiyanın üzünü yenidən Qafqaza çevirməsi ilə nəticələndi. Təəssüf ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacarın qardaşı oğlu və xələfi Fətəli Şah Qacarın dövlətin bütövlüyünün bərpası məsələsində əmisi kimi qətiyyətli olmaması Rusiyanın işğalçı planlarının gerçəkləşməsində mühüm rol oynadı. O baxımdan, Rusiyanın Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri əsasında Qacar Dövlətinin nüvəsi sayılan Azərbaycanın şimal hissəsini ilhaq etməsi Fətəli Şahın qətiyyətsizliyinin məntiqi nəticəsi oldu. Doğrudur, onun oğlu və taxtın vəliəhdi Şahzadə Abbas Mirzə itirilmiş əraziləri geri qaytarmaq üçün ordunun modernləşdirilməsi, o cümlədən Qacar Dövlətində Avropanın mütərəqqi yeniliklərinin tətbiqi istiqamətində ciddi tədbirlər gördü. Ancaq Fətəli Şahın astagəlliyi və Qacar ordusundakı əcnəbi təlimatçıların təxribatları üzündən Rusiya ilə 1812 və 1826-28-ci illərdə aparılan iki müharibə məğlubiyyətlə yekunlaşdı. Dövlətin ümid mənbəyi hesab olunan Şahzadə Abbas Mirzə isə xəstəliyinin yenidən şiddətlənməsi səbəbindən 1834-cü ildə dünyasını dəyişdi.
Elə həmin il vəfat edən Fətəli Şahın yerinə taxta çıxan Məhəmməd Şah Qacar (Abbas Mirzənin oğlu) isə Rusiyanın işğal etdiyi şimal torpaqlarının azad edilməsi istiqamətində nəinki heç bir addım atmadı, hətta onun bu fəaliyyətsizliyi Şimali Azərbaycanın Rusiya ərazisi olaraq təsdiqlənməsini sürətləndirdi. 1848-ci ildə Qacar taxtında atası Məhəmməd şahı əvəzləyən Nəsrəddin Şah Qacar novatorluqda babası Abbas Mirzənin ənənələrini davam etdirməyə çalışsa da, bu fəaliyyət sosial-mədəni çərçivədən kənara çıxmadı. Avropa mədəniyytəti ilə yaxından maraqlanan Nəsrəddin Şah Qacar Dövlətində teleqraf, fotoqrafiya və digər xidmətlərin əsasını qoyub. Lakin bu fəaliyyət Ordunun gücləndirilməsi və dövlətin itirilmiş ərazilərinin Rusiya işğalından azad edilməsi istiqamətinə yönləndirilmədi. Hətta Osmanlı, Böyük Britaniya və Fransanın Rusiyanı diz çökdürdükləri Krım Müharibəsi (1853-56) zamanı müttəfiqlərin təkidli təkliflərinə baxmayaraq, Nəsrəddin Şah bu savaşa girməkdən imtina etməklə Şimali Azərbaycanın azad olunmasına yol açacaq misilsiz fürsəti əldən buraxdı. Kifayət qədər uzun müddət (1848-96) hakimiyyətdə qalan Nəsrəddin Şahın idarəçiliyinin növbəti dönəmləri isə başlanmış islahatların irticanın təzyiqi altında dayandırılması sayəsində dövlətin müasirləşdirilməsi, iqtisadiyyatın sabitləşdirilməsi və normal cəmiyyət quruculuğuna yönəlik təşəbbüslərin boğulması ilə əlamətdar oldu. O baxımdan, ölkədəki qisasçı dairələrin 1896-cı ildə Nəsrəddin şahı qətlə yetirmələri ciddi təəccüb doğurmadı.
1898-ci ildə taxta keçən Müzəffərəddin Şahın (Nəsrəddin Şahın oğlu) hakimiyyət dövrü isə region dövlətlərində, xüsusilə Rusiyada inqilabi proseslərin vüsət alması ilə diqqəti cəlb edir. Qacar Dövlətində demokratik qüvvələrin sürətlə təşəkkül tapması, tənqidçi medianın və ziyalı təbəqəsinin formalaşması ölkənin əvvəlki qaydada idarə olunmasını çətinləşdirirdi. Bu baxımdan, dəyişiklik tərəfdarları ilə mühafizəkar qüvvələrin ciddi təzyiqi altında qalan Müzəffərəddin Şah, nəhayət, konstitusiyalı monarxiya quruluşuna keçid tələbini qəbul etdi. Lakin bu qərarın yaratdığı təzyiq Müzəffərəddin Şahın səhhətinin kəskin pisləşməsinə və qısa müddət sonra - 1907-ci ildə vəfat etməsinə səbəb oldu. Onun yerinə taxta keçən Məhəmmədəli Şah Qacarın əsas fəaliyyəti isə atasının dövründə qəbul edilmiş müəyyən demokratik hüquq və azadlıqların ləğvinə yönəldi. Mühafizəkar dairələrin ciddi təsiri altında olan Məhəmmədəli Şahın yeniliklərə qarşı barışmaz mövqeyi onun özünün də sonunu gətirdi. Parlament binasını bombardman etdirərək onlarla deputatın qətlinə səbəb olan Məhəmmədəli Şah bununla həm də başında olduğu sülalənin dayaqlarını sarsıtdı. Məhəmmədəli Şahın repressiv addımlarına qarşı daha da genişlənən Səttarxan hərəkatının Güney Azərbaycanda şah hakimiyyətinə son qoyması təcrübəsi, paytaxt Tehran da daxil olmaqla, dövlətin digər vilayətlərinə sürətlə yayıldı. Bu etiraz dalğası qarşısında duruş gətirə bilməyən Məhəmmədəli Şah 1909-cu ildə taxtdan endirilərək Rusiyaya qaçdı. Qısa müddət sonra Rusiyanın hərbi dəstəyi ilə qiyam qaldıraraq hakimiyyətini bərpa etməyə cəhd göstərən Məhəmmədəli Şah məğlub olaraq, bu dəfə Avropada özünə sığınacaq tapdı və 1925-ci ildə orada da vəfat etdi.
Atasının hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra taxta gətirilən 11 yaşlı Əhməd Şah Qacarın (1898-1930) iqtidarı formal xarakter daşıdı. Ölkənin idarəçiliyində söz sahibi olmağı bacarmayan Əhməd Şah I Dünya Müharibəsinin gedişində Qacar Dövlətinin böyük dövlətlərin "poliqon"una çevrilməsinin qarşısını ala bilmədi. Onun yetkinlik yaşına çataraq hakimiyyət iplərini əlinə keçirməyə çalışdığı dönəmdə - 1920-ci ildə baş verən Xiyabani hərəkatı isə Qacarların süqutunu tezləşdirdi. Hərəkatın amansızlıqla yatırılmasından sonra Əhməd Şahı ailəsi ilə birlikdə sürgünə göndərən Şah Qvardiyasının komandanı Rza xan (daha sonra Rza Şah Pəhləvi) 1925-ci ildə Qacarları hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq öz sülaləsinin əsasını qoydu...
Göründüyü kimi, Türk əsilli Qacar sülaləsinin devrilməsində XX əsrdə Güney Azərbaycanda baş verən Səttarxan və Xiyabani hərəkatlarının təsiri həlledici olub. Diqqəti cəlb edən məqam bundan ibarətdir ki, hər iki hərəkat məhz Təbrizdə baş qaldırıb və Səttarxanla Xiyabaninin fəaliyyəti imperiyada demokratik dəyişikliklərin təşəkkülünə yönəlmişdi. Bununla belə, hər iki hərəkat öz məntiqi nəticəsi etibarilə Qacar hakimiyyətinin - sonuncu Türk Azərbaycan sülaləsinin tarix səhnəsindən silinməsinə yol açıb. Təbii, Qacarların süqutunu sırf bu hərəkatlarla əlaqələndirmək bəlkə də doğru sayılmaz. Ancaq Qacar sülaləsinin süqutuna aparan proseslərin təhlili göstərir ki, bu məsələdə Səttarxan və Xiyabani hərəkatlarının təsiri danılmazdır.
Bu mövzunu müzakirə etdiyimiz Qacar Dövləti tarixinin araşdırmaçısı, AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Faiq Qəzənfəroğlu belə düşünür ki, Qacarların süqutunda Səttarxan və Xiyabani hərəkatlarının təsiri olsa da, prosesdə əsas rolu Böyük Britaniya ilə Rusiya oynayıb: "Əslində, nəzərə almaq lazımdır ki, Səttarxan hərəkatı öz mahiyyəti etibarilə Qacarların devrilməsinə deyil, ölkədə demokratik dəyişikliklərin həyata keçirilməsinə yönəlmişdi. Yəni bu mübarizənin hədəfi olaraq, Qacarların taxtdan salınması məqsədi əsas götürülməmişdi. Hətta Səttarxan özü də bu barədə müsahibələrində geniş bəhs edib. Ümumiyyətlə, o hərəkat Səttarxanın adı ilə bağlı olsa da, mübarizənin siyasi-ideoloji istiqaməti "Nəcəf üləmaları" adlanan Şura tərəfindən müəyyən olunurdu. Səttarxan isə bu hərəkatın hərbi gücünü təşkil edərək, mübarizənin önündə dayanırdı. Qeyd edim ki, Səttarxan Təbrizdə bir müddət sığınacaq tapdığı Osmanlı konsulluğunda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə görüşüb və ona müsahibə verib. Bu söhbət zamanı Məşrutə hərəkatından bəhs edən Səttarxan rəhbərlik etdiyi mübarizənin Qacarları hədəfə götürmədiyini şəxsən deyib. Bildiyiniz kimi, o dönəmdə Qacar Dövləti Britaniya ilə Rusiyanın təsir zonalarına bölünmüşdü və bu ölkələr orada öz müstəmləkə siyasətlərini həyata keçirirdilər. Səttarxanın 1914-cü ildə Tehrana çağırılaraq qətlə yetirilməsi də bu dövlətlərin məkrli planlarının tərkib hissəsi idi.
Məhəmmədəli Şahdan sonra cəmi on bir yaşında taxta keçən Əhməd Şah Qacarın bu siyasəti başa düşməsi və ona müqavimət göstərməsi obyektiv olaraq mümkün deyildi. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Qacar Dövlətində təsir gücünü daha da artıran Böyük Britaniyanın əsas hədəflərindən biri məhz bu Türk sülaləsinin devrilməsi olub. Həmin ərəfədə - 1920-ci ildə baş qaldıran Xiyabani hərəkatı da hökm sürən geriliyə, cəhalətə qarşı bir üsyan idi. Xiyabaninin özü Səttarxan hərəkatının iştirakçısı olub və ondan fərqli, siyasi prosesləri təhlil etməyi bacarırdı. Lakin Xiyabani Rusiya inqilabçılarının təsirilə solçu başıxların daşıyıcısı idi. Lakin onun Təbrizdə elan etdiyi Azadistan hökumətinin məqsədi demokratik dəyişikliklərə nail olmaqdı. Yəni o da Qacarların devrilməsini qarşıya məqsəd qoymamışdı. Ancaq ingilislər yaranmış vəziyyəti ustalıqla idarə edərək, Əhməd Şahın əvvəl sürgünə göndərilməsinə, daha sonra isə taxtdan uzaqlaşdırılmasına nail oldular. Ona görə də, Azərbaycan türklərinin sonuncu impariyası olan Qacar Dövlətinin "öz əlimiz"lə yıxıldığı haqda fikirlərin ədalətli olduğunu söyləmək çətindir".
Araz ZEYNALOV
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim etmək üçün