Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Omsk şəhərində Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşü zamanı Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin dayandırılması ilə bağlı fikirlərini bölüşüb. O bildirib ki, uzun müddətdir davam edən müharibəni müvəqqəti dayandırmaq və əvvəlki İstanbul danışıqları əsasında yenidən sülh danışıqlarına başlamaq olar. Tokayev hesab edir ki, həmin danışıqlarda müəyyən nəticələr əldə olunmuşdu və böyük dövlətlərin təminatı ilə bu proses davam etdirilərsə, sülhə nail olmaq mümkündür.
O, eyni zamanda Rusiya ilə Ukrayna arasında vasitəçi olmaq istəmədiyini deyib. Tokayev bildirib ki, Rusiya böyük dövlətdir və bu məsələni vasitəçi olmadan da həll etmək gücünə malikdir.
Qazaxıstan Prezidenti qeyd edib ki, Avropa və ABŞ-dan ona bu münaqişə ilə bağlı müxtəlif fikirlər və müraciətlər daxil olur. Onun sözlərinə görə, münaqişənin necə başa çatacağını heç kim dəqiq bilmir. Çünki tərəflərin mövqeləri fərqlidir. Bununla belə, o hesab edir ki, müharibəni müvəqqəti dayandırmaq beynəlxalq təcrübədə tətbiq olunan üsullardan biridir və bu variant nəzərdən keçirilə bilər.
Tokayev vurğulayıb ki, müharibənin davam etməsi nəticəsində çoxlu gənc həyatını itirir. Onun fikrincə, bu vəziyyət həm Rusiya, həm də Ukrayna xalqları üçün ağır nəticələr yaradır və bundan ən çox həmin ölkələrin əleyhdarları faydalanır. Buna görə də münaqişənin dayandırılması və sülh yolunun axtarılması vacibdir.
O, Qazaxıstanın Rusiyaya münasibətinin dəyişmədiyini də bildirib. Tokayev deyib ki, ölkəsi Rusiyanı böyük dövlət hesab edir və strateji əməkdaşlıqla yanaşı, müttəfiqlik münasibətlərinə sadiq qalır.
Prezident əlavə edib ki, bu hadisə vətəndaş müharibəsi deyil, iki müstəqil dövlət arasında baş verən münaqişədir. O bildirib ki, Qazaxıstan Ukraynaya da həmişə hörmətlə yanaşıb və münaqişənin yaranma səbəbləri bir çox insanlar üçün hələ də tam aydın deyil.
Sonda Tokayev qeyd edib ki, onun fikrincə, Vladimir Putin Alyaskada keçirilən görüş zamanı diplomatik baxımdan kifayət qədər çevik mövqe nümayiş etdirib.
Kasım-Jomart Tokayevin bu çıxışında bir neçə mühüm siyasi mesaj var. O, bir tərəfdən Rusiyaya yaxın mövqedə olduğunu göstərməyə çalışır, digər tərəfdən isə müharibənin uzanmasının heç kimə fayda vermədiyini diqqətə çatdırır.
Ən əsas mesaj ondan ibarətdir ki, Tokayev hərbi yolla qələbə əldə etməyin getdikcə çətinləşdiyini hesab edir. Buna görə də tərəflər döyüşləri dayandırmalı və yenidən danışıqlara başlamalıdırlar. Onun İstanbul danışıqlarını xatırlatması da göstərir ki, əvvəllər müəyyən razılaşmalar əldə olunmuşdu və həmin istiqamətə qayıtmaq mümkündür.
Tokayev Putinə dolayısı ilə onu da çatdırır ki, müharibə nə qədər uzansa, Rusiya üçün siyasi, iqtisadi və insan itkiləri bir o qədər artacaq. O, gənclərin həyatını itirməsini vurğulamaqla bildirir ki, münaqişənin davam etməsi hər iki xalq üçün ağır nəticələr yaradır və buna son qoymaq lazımdır.
Onun "münaqişəni dondurmaq" təklifi Rusiyanın məğlub olması və ya geri çəkilməsi demək deyil. Bu ifadə daha çox cəbhədə döyüşlərin dayandırılması, atəşkəs əldə olunması və danışıqlara şərait yaradılması mənasını daşıyır. Tokayev hesab edir ki, əvvəlcə silahlar susmalı, sonra isə siyasi həll yolları axtarılmalıdır.
Tokayevin "vasitəçi olmaq istəmirəm" deməsi də təsadüfi deyil. Bununla o, Putinə hörmət göstərməyə və Rusiyanın daxili qərarlarına qarışmadığını nümayiş etdirməyə çalışır. Eyni zamanda bildirir ki, Rusiya böyük dövlətdir və öz qərarlarını özü verməlidir. Bu, diplomatik dildə deyilmiş ehtiyatlı mövqedir.
Onun Rusiyanı "böyük dövlət", rus xalqını isə "böyük xalq" adlandırması Moskvanı sakitləşdirməyə yönəlmiş mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki Qazaxıstan həm Rusiya ilə strateji münasibətlərini qorumaq, həm də Qərb və digər tərəfdaşlarla əlaqələrini davam etdirmək istəyir. Tokayev balanslı xarici siyasət yürütməyə çalışır.
Tokayevin Avropa və ABŞ-dan ona müxtəlif siqnallar gəldiyini deməsi də diqqət çəkir. Bununla o göstərmək istəyir ki, Qazaxıstan müxtəlif ölkələrlə əlaqə saxlayır və beynəlxalq ictimaiyyət müharibənin dayandırılmasını istəyir. Bu, eyni zamanda Putinə dolayısı ilə "dünyada sülhə çağırışlar artır" mesajını vermək kimi də şərh oluna bilər.
Onun "müharibə Rusiyanın və Ukraynanın əleyhdarlarının xeyrinə işləyir" fikri isə Rusiyada tez-tez səsləndirilən yanaşma ilə üst-üstə düşür. Bu sözlərlə Tokayev Putinə göstərir ki, o, Rusiyanın təhlükəsizlik narahatlıqlarını anlayır, amma bunun çıxış yolunu müharibənin uzadılmasında deyil, danışıqlarda görür.
Çıxışın sonunda Putinin Alyaskadakı görüşdə diplomatik çeviklik göstərdiyini deməsi də tərifdən daha çox təşviq xarakteri daşıyır. Tokayev bununla Putinə mesaj verir ki, diplomatik addımları davam etdirmək və kompromis axtarmaq müharibəni uzatmaqdan daha faydalı ola bilər.
Siyasi baxımdan bu çıxış nə Rusiyanın tam dəstəklənməsi, nə də Ukraynanın müdafiəsi kimi görünür. Tokayev əsasən Qazaxıstanın uzun müddətdir qoruduğu balanslı mövqeni nümayiş etdirir. O, Rusiyaya strateji tərəfdaş olduğunu xatırladır, eyni zamanda Putinə diplomatik dillə bildirir ki, müharibənin uzanması heç bir tərəfin maraqlarına uyğun deyil və sülh danışıqlarına qayıtmağın vaxtı çatıb. Bu, təzyiqdən daha çox dost ölkənin ehtiyatlı məsləhəti və münaqişənin siyasi yolla həllinə çağırışı kimi qiymətləndirilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
