“Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması və İrəvanın regional inteqrasiyası istiqamətində davam edən irəliləyiş fonunda Ermənistan xarici işlər nazirinin müavini Vahan Kostanyan İsrailə az məlumat verilsə də, əhəmiyyətli səfər edib.
O, İsrail Xarici İşlər Nazirliyinin baş direktoru Eden Bar-Tal ilə görüşərək ikitərəfli münasibətlərin yeni fəslini müzakirə edib, siyasi və iqtisadi sahələrdə əməkdaşlıq imkanlarını araşdırıb, yüksək texnologiyalar, turizm, kənd təsərrüfatı və tibb sahələrini qarşılıqlı maraq kəsb edən sektorlar kimi qeyd edib”. Bu fikirlər İsrailin “Jewish News Syndicate” qəzetində yer alıb.
Nəşr daha sonra yazır: “Səfər iki ölkə arasında tarixən gərgin olan münasibətlərin yaxşılaşdırılması istiqamətində ilk ictimai addım idi, lakin Kostanyanın portfelini nəzərə alsaq, bu, həm də diqqətəlayiq idi. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ona Azərbaycanı Ermənistanın Sünik vilayətindən keçməklə Naxçıvan anklavı ilə birləşdirən nəqliyyat dəhlizi olan TRIPP marşrutunda irəliləyişə nəzarət etməyi tapşırıb. Kostanyanın səfəri zamanı TRIPP gündəmin əsas məsələsi olub. Kostanyanın bu işə qarışması onu göstərir ki, İrəvan Qərblə razılaşmağa ciddi yanaşır və İranın bu məsələdə qəzəbini riskə atmağa hazırdır. İsrailin TRIPP-də iki strateji marağı var: ABŞ və Azərbaycanın təşəbbüslərini dəstəkləmək və Tehranın Ermənistanla sərhədini faktiki olaraq ABŞ-ın nəzarəti altında saxlamağa nail olmaq. İran əvvəllər Zəngəzur dəhlizi kimi tanınan belə keçidə qarşı dəfələrlə xəbərdarlıq edib. 2022-ci ildə Tehran Azərbaycanı Sünik vilayətinə təhdid yaratmasını əsas gətirirək, Azərbaycan sərhədi yaxınlığında genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirdi, eyni zamanda yüksək vəzifəli rəsmilər marşrutu dəfələrlə “qırmızı xətt” adlandırdılar. Paşinyan üçün isə TRIPP vacibdir. Ermənistan 2020-ci il 10 noyabr bəyanatında Azərbaycandan Naxçıvana nəqliyyat imkanını verməyə razılaşıb. Avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən sülh sammiti zamanı Paşinyan və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev ABŞ-a marşrut üzrə eksklüziv işlənmə hüququ verib. Sammit İranın dövlət mediasında çoxlu tənqidlərə səbəb olub. Ən qızğın cavabı Xamneyinin baş müşaviri Əli Əkbər Vilayəti verib, o, dəhlizi milli təhlükəsizliyə təhdid adlandırıb və bölgəni “Donald Trampın muzdlularının məzarlığına” çevirməklə hədələyib. Eyni zamanda İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, Ermənistan “İranın bütün qırmızı xətlərinə əməl edəcəyinə” zəmanət verib. Bu həssaslıqları nəzərə alaraq, Paşinyanın TRIPP-ə nəzarəti Kostanyana həvalə etmək qərarı məqsədyönlü olub. ABŞ və İranda təhsil almış, fars dilində də danışan Kostanyan İrana çoxsaylı yüksək səviyyəli nümayəndə heyətlərinin tərkibində də səfər edib. Kostanyanın İsrailə səfəri isə ona görə də strateji əhəmiyyət kəsb edir ki, bu, İrəvanın TRIPP-i inkişaf etdirmək, ABŞ və müttəfiqləri ilə birləşməni sürətləndirmək üçün İranın narazılığını riskə atmağa hazır olduğunu göstərir. Tehranın buna əməkdaşlıq, və ya təzyiq, qarşıdurma yolu ilə necə cavab verəcəyi açıq sual olaraq qalır. Ermənistan-İsrail münasibətləri isə çoxdan gərgindir. Mübahisənin mərkəzində digər tərəflərlə sıx əlaqələr dayanır. 1990-cı illərdən İsrail Azərbaycanla hərbi, siyasi və iqtisadi sahələrdə sıx əlaqələr qurub. İsrail İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl, eləcə də Ermənistanın dəstəklədiyi separatçılar tərəfindən işğal olunmuş ərazilərin 70%-dən çoxunu geri aldığı zaman Bakıya ən böyük silah ixrac edən ölkələrdən biri olub. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun məlumatına görə, İsrail 2016-2020-ci illərdə Azərbaycanın silah idxalının 69%-ni təmin edib. Müharibədən sonra İrəvan silah satışına görə İsraildəki səfirini geri çağırıb, ancaq iki ildən sonra münasibətləri bərpa edib. İsrail-Azərbaycan münasibətləri inkişaf etməkdə davam edir, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu ABŞ və Azərbaycan ilə üçtərəfli əməkdaşlığa can atır və Azərbaycan İsrailin qaz yataqlarında böyük paylar alır. Bu arada, İran 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra Ermənistanla sıx əlaqələr qurub. Tehran 1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı bu ölkəyə təmkinli dəstək verib və onilliklər ərzində ardıcıl Ermənistan administrasiyaları İslam Respublikası ilə geniş əlaqələr saxlayıb. Son illərdə İranın dəstəyi getdikcə daha çox nəzərə çarpır və bu, böyük silah müqavilələri, kəşfiyyat əməkdaşlığı, Xamneyi ilə yüksək səviyyəli görüşlər və İranın Ermənistanın müdafiəsinə sadiqliyinə dair ictimai təminatlarda özünü göstərir. Bu yaxınlarda ikitərəfli ticarət 700 milyon dolları ötüb, hər iki tərəf onu 3 milyard dollara çatmaq istəyir. ABŞ Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi bildirib ki, İran sanksiyalardan yan keçmək üçün Ermənistandan istifadə edir.
Bununla belə, başqalarının düşmənləri ilə dostluq münasibətləri tək şikayət deyil. İsrail mediası Ermənistanda antisemitizmin artmasını, daha çox İsrailin Azərbaycanla əlaqələri ilə bağlı münasibətlərin yaxşılaşmasına maneə kimi qeyd edib. 2020-ci ildən bəri cinayətkarlar İrəvanın sinaqoquna və Yəhudi Mərkəzinə qarşı vandal hərəkətlər törədiblər. İsrail Diaspor İşləri Nazirliyi, Antisemitizm Liqası və Qlobal Antisemitizmin Tədqiqi İnstitutu kimi qruplar tərəfindən təsdiqlənir ki, Ermənistanda son beş ildə antisemitizm artıb. Digər alovlanma nöqtəsi Qüdsün erməni məhəlləsindəki “Cow Gardens” mübahisəsidir. Bir neçə il əvvəl Ermənistan Patriarxlığı bir otel üçün İsrailli inşaatçıya torpaq icarəyə verməyə razılaşdı, lakin erməni icması bununla bağlı hay-küy qaldırdı, prosesi “etnik təmizləmə” kimi qiymətləndirdi. Gərginlik həmçinin ABŞ-da yerləşən erməni diaspor qruplarının, xüsusən də İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra İsrail əleyhinə mövqe sərgiləməsindən qaynaqlanır. İsraili tənqid edən ən böyük diaspor qruplarından biri olan Amerika Erməni Milli Komitəsi (ANCA) dəfələrlə Paşinyan administrasiyasını tənqid edib. 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağda qalan əraziləri geri qaytaran əməliyyatından sonra ANCA prezidenti Aram Hamparyan Paşinyanı müdafiə edən erməniləri “öz xalqlarına qarşı döyüşməkdə” günahlandırdı. Amerika Xarici Siyasət Mərkəzinin baş vitse-prezidenti İlan Berman erməni diasporunun Paşinyana qarşı “üç cəbhə müharibəsi”ndə Rusiya və İrana qoşulduğunu iddia edib. Diaspor düşmənçiliyi, antisemitizm və “Cow Gardens” mübahisəsi Ermənistan və İsrail arasında gərginlik yaratsa da, bu problemlər həll edilə bilər. Eyni şəkildə, Azərbaycan və Ermənistan yekun normallaşma sazişinə yaxınlaşdıqca, İsrailin Bakı ilə əlaqələri artıq İrəvanı təhdid etməməli və İsrail-Ermənistan əlaqələrinin yaxşılaşmasına qarşı çıxmamalıdır. Yenə də İsrail Azərbaycanın həssaslıqlarını izah etməyə ehtiyatla yanaşır: Kostanyanın səfərindən əvvəl Azərbaycanın iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov dördüncü Azərbaycan-İsrail Birgə Komissiyasına həmsədrlik edirdi. Görüşdən sonra İsrail Müdafiə Nazirliyi Bakıya nümayəndə heyəti göndərib. Ermənistan-İsrail münasibətlərinin yaxşılaşmasına ən ciddi maneə Ermənistan-İran əlaqələri olaraq qalır, lakin bu da keçilməz deyil. Son 30 ildə Ermənistanın ən böyük strateji səhvi təhlükəsizlik üçün bütünlüklə Rusiyaya arxalanması olub. Moskva himayədarlığının əvəzi Ermənistanın müstəqilliyi idi. Rusiya əsas malları inhisara aldı və İrəvanın Avropa İttifaqı da daxil olmaqla Qərb regional ittifaqlarına qoşulmasına mane oldu. Eynilə, İran da Azərbaycana təzyiq göstərmək üçün Ermənistanla əlaqələrindən istifadə edib. Tehran İranın böyük azərbaycanlı azlığına təsiri və regional rəqib Türkiyə və düşmən İsraillə sıx əlaqələri səbəbindən Azərbaycana təhlükə kimi baxır. İndi Ermənistan Azərbaycanla sülhə can atdığına görə, o, artıq Azərbaycanın regiondakı mövqeyinə təsir edə bilmir, bu da Tehranın narazılığına səbəb olur. İran öz narazılığını ehtiyatla ifadə edib. Əksər məmurlar Paşinyanı birbaşa tənqid etməkdən qaçsa da, təhlükəsizlik xidmətləri ilə əlaqəli dövlət mediasında münasibət getdikcə tənqidi xarakter alır. Avqust ayında Ali Rəhbərin ofisinə bağlı sərt mövqedən çıxış edən “Kayhan” nəşri həm Paşinyanı, həm də Əliyevi ABŞ-ı TRİPP-in yaradılmasına cəlb etməklə İrana xəyanət etməkdə ittiham edib. SEPAH ilə əlaqəli “Tasnim” agentliyi tez-tez Paşinyanı “xəyanətdə” və “əraziləri təslim etməkdə” ittiham edən erməni səslərini gücləndirir. Paşinyan uzun müddətdir ki, Ermənistanın müstəqilliyini qorumaq üçün tərəfdaşlıq əlaqələrini şaxələndirməli olduğunu vurğulayıb. İsraillə daha sıx əlaqələrin iqtisadi və ya siyasi faydası məhdud olsa da, Kostanyanın göndərilməsi Ermənistanın tamamilə Rusiya və ya İrana güvənmək səhvini təkrar etməyəcəyini nümayiş etdirir. İran hazırda zəifləyir; onun proksi şəbəkəsi parçalanıb, iqtisadiyyat çökmək üzrədir, İsrail-ABŞ birgə zərbələri ilə daha da zəifləyib və dəhşətli su böhranı Tehranda potensial evakuasiyalar barədə xəbərdarlıqlara səbəb olub. Kostanyanın İsrailə səfəri Paşinyanın daha geniş yanaşmasını əks etdirir: Azərbaycanla normallaşmanı davam etdirərkən və Tehranla praqmatik əlaqələri qoruyarkən, Amerikanın dəstəklədiyi regional aktorlarla daha sıx birləşmək yolu ilə Ermənistanın təhlükəsizliyini və diplomatik gücləndirmək”.
Samirə SƏFƏROVA
