“Qlobal qarşıdurmanın başlaması ilə kiçik və orta güclər bu mübarizənin hədəfinə çevrilə, lakin həm də faydalı çoxvektorlu kurs təyin etməklə daha böyük suverenlik əldə edə bilərlər”. Bu fikirlər Rusiyanın “Vesti Kavkaza” nəşrində yer alıb.
Nəşr mövcud durumda diqqəti öncə Mərkəzi Asiya ölkələrinə yönəldərək yazır: “Mövcud vəziyyətdən kiçik oyunçular da yararlanır. Məsələn, Mərkəzi Asiya ölkələri. Noyabrda onlar ABŞ-la C5+1 formatında sammit keçiriblər. Vaşinqtonda keçirilən görüşdən sonra onlar əməkdaşlığın üç əsas istiqamətini müəyyən ediblər: nadir torpaq mineralları və enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik. Vaşinqtondakı danışıqlar və Nyu-Yorkda bundan əvvəlki görüşlər ABŞ və Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi və strateji əlaqələri gücləndirmək üçün təşkil edilib. Sentyabrda Nyu-Yorkda keçirilən Baş Assambleya sammiti çərçivəsində Qazaxıstan və Özbəkistan liderləri böyük sövdələşmələri müzakirə ediblər: Qazaxıstan ABŞ-dan 4 milyard dollarlıq lokomotiv, Özbəkistan isə 8 milyard dollar dəyərində “Boeing 787” almağa razılaşıb. Oktyabr ayında ABŞ-ın Cənubi və Mərkəzi Asiya üzrə xüsusi nümayəndəsi Sercio Qor və dövlət katibinin müavini Kristofer Landau Almatı və Daşkənddə olublar. Onlar hörmət əlaməti olaraq qızıl qartalla fotosessiyaya qatılıb və ənənəvi qazax paltarı geyiniblər. Vaşinqton sammiti Trampın səyləri və yanaşması sayəsində dostluq və əməkdaşlıq şəraitində keçib. Birləşmiş Ştatlar əsas diqqəti iqtisadi və müdafiə sahəsində əməkdaşlığa, o cümlədən kritik minerallara çıxışa yönəldib. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bu ölkələrə regional diqqəti artırmaq niyyətində olduğunu bildirib. Qonaqlar Trampı, xüsusən də ABŞ prezidentini “böyük lider” adlandıran Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayevi tərifləyiblər. C5+1-in ikinci nəticəsi iqtisadi maraqların fəal yaxınlaşması oldu: Qazaxıstan 15 yeni “Boeing” təyyarəsi almağı planlaşdırır, enerji və mineral sənayedə təxminən 17 milyard dollarlıq müqavilələr imzalayıb. Özbəkistan Amerika aviasiyasına, mədənçıxarma və energetikaya 100 milyard dollardan çox sərmayə qoymağı, həmçinin nadir torpaq elementlərinin hasilatı və avadanlıqların tədarükü ilə bağlı bir sıra sazişlər imzalamağı planlaşdırır. Beynəlxalq şirkətlərin, o cümlədən “Tengizchevroil” və Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu (CPC) daxil olmaqla, amerikalı investorların ölkənin enerji sektoruna çıxışını qoruyan Qazaxıstanın bir sıra layihələri üzrə sanksiyalar yumşaldılıb. Demək olar ki, bütün əsas oyunçular Mərkəzi Asiyaya maraq göstərirlər. ABŞ-Mərkəzi Asiya sammitindən demək olar ki, dərhal sonra Kasım-Jomart Tokayev dövlət səfəri üçün Moskvaya gəlib. Qazaxıstan və Rusiya liderləri hərtərəfli əməkdaşlıq və müttəfiqlik haqqında Bəyannamə imzaladılar, ŞƏT, MDB və KTMT çərçivəsində koordinasiya, enerji, kosmos və maliyyə sahələrində birgə layihələri müzakirə etdilər və ticarətdə milli valyutaların istifadəsini inkişaf etdirmək niyyətlərini ifadə etdilər. Vladimir Putinin qeyd etdiyi kimi, “səfərin mühüm nəticəsi Rusiya-Qazaxıstan münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni, hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqliyin daha da təkmil səviyyəsinə keçidi haqqında Bəyannamə oldu”. Tokayev belə cavab verib: “Strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətləri sadəcə söz və ya siyasi nəzakət deyil, yeni geosiyasi reallıqları əks etdirən iki ölkə arasında əməkdaşlığın mahiyyətidir”. Kreml həmçinin Baykonur yaxınlığında su ehtiyatlarının koordinasiyası və birgə kosmik layihələrin rolunu vurğulayıb. Rusiyanın Mərkəzi Asiya ilə sıx əlaqələrinin davam etməsinə şübhə edənlər daha iki hadisəni nəzərdən keçirməlidirlər. C5+1-dən bir ay əvvəl Düşənbədə ikinci Rusiya-Mərkəzi Asiya sammiti keçirilib. Orada MDB dövlət başçılarının görüşü də baş tutub. Düşənbə təkcə Rusiya və regionun beş ölkəsi üçün toplaşma nöqtəsi deyil, həm də Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasının simvolu oldu. Uzun fasilədən sonra Vladimir Putin və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev görüşüb və cari ikitərəfli əlaqələri müzakirə ediblər. İkinci hadisə Rusiya prezidentinin Qırğızıstana hazırkı dövlət səfəri olub. Putini Bişkekdə təmtəraqlı qarşıladılar: hava limanında qırmızı xalça, ənənəvi geyimlərdə rəqs edən qızlar və qızıl qartal tutan ovçular. Rusiya liderini təyyarənin pilləkənlərində şəxsən prezident Sadır Japarov qarşılayıb. Qırğızıstan və Rusiya iqtisadiyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı genişləndirmək barədə razılığa gəliblər.
Orta Asiyada ən fəal olan digər oyunçular arasında Türkiyə, Aİ və Çin var. Türkiyənin bölgə ilə əlaqələri Tacikistanın daxil olmadığı, Azərbaycanın da daxil olduğu Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qurulub. Orta Asiyanı əhatə edən digər formatlardan fərqli olaraq, Türk Dövlətləri Təşkilatının sammitləri hər il keçirilir. Ən sonuncusu Rusiya-Mərkəzi Asiya Sammitindən dərhal əvvəl keçirilib. Bakıda keçirilən görüşün əsas nəticəsi üzv dövlətlər arasında siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsi olub. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan liderləri ticarət, investisiya, enerji, logistika və kibertəhlükəsizlik sahələrində birgə layihələri müzakirə ediblər. Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatının müdafiə qabiliyyətinin və əməkdaşlığın gücləndirilməsinə sadiqliyini əks etdirən birgə hərbi təlimlər təşkil etməyi təklif edib. Müzakirələrdə Cənubi Qafqaz, Qəzza və Suriyadakı vəziyyətlərə, Ukraynadakı münaqişənin diplomatik həll yollarının axtarışına da toxunulub. Sammit türk ölkələrinin strateji məsləhətləşmələrə və birgə təşəbbüslərə, həmrəyliyin gücləndirilməsinə və təşkilatın çoxqütblü dünyada roluna sadiqliyini bir daha təsdiqləyib. Aprel ayında Səmərqənddə Avropa İttifaqı Mərkəzi Asiya ilə ilk sammitini keçirdi. Tərəflər siyasi dialoqu, iqtisadi, ticarət və investisiya əməkdaşlığını genişləndirmək üçün strateji tərəfdaşlıq qurmaq barədə razılığa gəliblər. Mərkəzi Asiya və Aİ liderləri Aİ-nin regionda geosiyasi mövcudluğunu gücləndirməkdə maraqlı olduğunu əks etdirərək regional sabitliyin və davamlı inkişafın təmin edilməsi üçün birgə işləmək barədə razılığa gəliblər. Qəbul edilmiş birgə bəyannamədə Aİ Mərkəzi Asiyada iqtisadi artımı təşviq edən infrastruktur layihələrinə, yaşıl enerjiyə və texnologiyalara 13,2 milyard dollar sərmayə qoymağı öhdəsinə götürüb. Liderlər nəqliyyat dəhlizləri, kritik minerallar, rəqəmsallaşma və su ehtiyatlarını müzakirə ediblər. Planlar ikitərəfli əməkdaşlıq üçün yol xəritəsində rəsmiləşdirilib. İyun ayında Çin də Mərkəzi Asiya ilə ikinci sammitini keçirdi. İki il əvvəl, 2023-cü ilin yayında Körfəz Əməkdaşlıq Şurası beş ölkənin liderləri ilə oxşar görüş təşkil etdi. 2025-ci ildə Səmərqənddə cavab sammiti keçirilməli idi, lakin hələlik təxirə salınıb. Qeyd edək ki, Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı əhatə edən formatlarda getdikcə daha fəal rol oynayır. Respublikaların özləri artıq Bakısız heç bir formata inteqrasiya etməyi düşünmürlər. İlham Əliyev üç dəfə Mərkəzi Asiya sammitində iştirak edib. Bu ilin noyabrında Azərbaycan rəsmi olaraq Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının məşvərət görüşlərinin tamhüquqlu üzvü kimi qəbul edilib. Təsadüfi deyil ki, Zbiqnev Bjezinski “Böyük şahmat taxtası” kitabında Azərbaycanı “darboğaz” adlandırıb. Bakısız Mərkəzi Asiya Xəzər dənizi vasitəsilə Qərbə ən qısa çıxışını itirir. “Yeni İpək Yolu” ilə Çindən Mərkəzi Asiyadan keçməklə Avropaya daşınan yüklərin böyük hissəsi Transxəzər Orta Dəhlizindən və Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xətti ilə keçir. Trampın TRIPP marşrutunun həyata keçirilməsindən sonra Azərbaycanın rolu artacaq. Qərbə yüklər təkcə Gürcüstandan deyil, Ermənistandan da keçəcək. Tramp Mərkəzi Asiya ilə Əliyevin iştirakı ilə sammit keçirməsə də, onun Azərbaycan prezidenti və Ermənistanın baş naziri ilə Ağ Evdə təşkil etdiyi görüş onun Cənubi Qafqaz-Mərkəzi Asiya regionuna vahid bütövlükdə baxışını nümayiş etdirir. Böyük güc rəqabəti indiyədək Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrinin xeyrinə olub. Onlar bu rəqabətdən pul qazanır, cəlbedici layihələri təmin edir və qlobal siyasətdə və iqtisadiyyatda səslərini artırırlar. Bununla belə, geosiyasi rəqabət çox vaxt münaqişələr və müharibələrlə doludur və təəssüf ki, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz da istisna deyil”.
Samirə SƏFƏROVA
