Azərbaycan üzərindən Ermənistana tranzitin açılması regionun nəqliyyat sisteminə əlavə imkanlar gətirir. Bunu “Rusiya Dəmir Yolları” ASC-nin baş direktorun birinci müavini Sergey Pavlov deyib:
“Bu proses çox yeni olsa da, biz artıq ilk test daşınmasını həyata keçirdik. Nəticə göstərdi ki, bu marşrut yük göndərənlər və müştərilər üçün ən effektiv variantlardan biridir”.
S. Pavlov vurğulayıb ki, hazırda tərəflər ixrac, idxal və tranzit üzrə daşına biləcək yüklərin növlərini müəyyən etmək üzərində işləyir: “Bu iş asan deyil və müəyyən razılaşdırma mərhələlərindən keçməlidir. Amma proses artıq başlayıb və çox aktiv aparılır”. O bildirib ki, məsələ ilə bağlı birgə iclas keçirilib və tərəflər bu ilin sonuna qədər bütün detalların dəqiqləşdiriləcəyini gözləyirlər: “Əminəm ki, cari ilin sonuna qədər hər şey tam aydın olacaq və biz hansı yüklərin, hansı həcmdə daşınacağını konkret deyə biləcəyik”. Xatırladaq ki, noyabrın əvvəlində Azərbaycan ərazisindən tranzit keçməklə 1 048,8 ton Qazaxıstan taxılı ilə yüklənən 15 vaqon Ermənistana göndərilib. Yük Yalama-Biləcəri-Hacıqabul-Böyük Kəsik marşrutu üzrə daşınıb. Qarşıdakı dövr ərzində də Qazaxıstandan taxıl və digər yüklərin Azərbaycandan keçməklə Ermənistana daşınması üçün danışıqlar aparılır. Rusiya isə daha böyük həcmdə müxtəlif yüklərin Azərbaycan vasitəsilə İrana daşınmaında maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Amma Azərbaycan üzərindən Ermənistana yüklərin daşınmasını təkcə Rusiya və Qazaxıstan həyata keçirməyə çalışmır. Prosesə İran da qoşulmaq niyyətindədir. İran “Dəmir Yolları”nın rəhbəri Cabbar Əli Zakeri bildirib ki, İran da Naxçıvandan keçən dəmir yolu ilə yüklərin daşınmasına başlamağa çalışır. O qeyd edib ki, hazırda İranın dəmir yolları şəbəkəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə əlaqələndirilməsi üzrə iş gedir: “Biz MDB Dəmir Yolu Nəqliyyatı Şurasının 83-cü iclasının kuluarlarında “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” QSC-nin nümayəndələri ilə danışıqlar aparmışıq ki, İrandan Ermənistana gedən yüklərin bir qismi Naxçıvan vasitəsilə tədarük olunsun. Bununla Naxçıvandakı dəmir yolu işə düşəcək. Bunun qısa zamanda həyata keçirilməsi üçün çalışırıq”. Burada qeyd edək ki, Bakıda Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) iştirakçı dövlətlərinin Dəmir Yolu Nəqliyyatı Şurasının 83-cü iclası keçirilib. Tədbirdə Azərbaycan, Rusiya, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan, Özbəkistan, Gürcüstan, İran, Ermənistan, Latviya və Estoniya dəmiryol administrasiyalarının, eləcə də Dəmir Yolları Əməkdaşlıq Təşkilatı, MDB-nin İcraiyyə Komitəsi, Dəmiryolçuların Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının rəhbər heyəti iştirak edib. İclasda MDB dəmir yolu şəbəkəsinin 2025-ci ilin ilk 9 ayındakı fəaliyyəti, beynəlxalq daşımalar üçün yük və konteyner qatarlarının formalaşdırılması, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, 2026-cı il üçün beynəlxalq yükdaşıma tarifi siyasəti və digər məsələlər təşkil edib. İran yüklərinin Naxçıvandan keçən dəmir yolu ilə Ermənistana daşınması bu fonda gündəmə gəlib.
Qeyd edək ki, Cənubi Qafqaz regionunda son illər baş verən geosiyasi proseslər, xüsusilə nəqliyyat və logistika sahəsində formalaşan yeni reallıqlar regional dövlətlərin iqtisadi maraqlarına birbaşa təsir göstərir. Bu çərçivədə İran yüklərinin Naxçıvan Muxtar Respublikasından keçən dəmir yolu xətti vasitəsilə Ermənistana daşınması perspektivi həm iqtisadi, həm də siyasi cəhətdən aktuallaşan mövzulardan biridir. Belə bir marşrutun yaranması və ya bərpası regionda kommunikasiya şəbəkələrinin yenidən qurulması prosesinin mühüm tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Azərbaycan, Ermənistan və İran arasında dəmir yolu əlaqələri tarixən mövcud olub, lakin müxtəlif səbəblərdən zaman-zaman fəaliyyətsiz qalıb. Sovet dövründə Cənubi Qafqaz daxilində dəmir yolu xəttləri vahid sistem təşkil edirdi. Naxçıvan vasitəsilə İranı Ermənistanla birləşdirən marşrut həm regiondaxili ticarətin, həm də üçüncü ölkələrlə iqtisadi əməkdaşlığın təmin olunmasında mühüm rol oynayırdı. Lakin SSRİ dağıldıqdan sonra sərhədlərdə baş verən dəyişikliklər, Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin gərginləşməsi və kommunikasiya xəttlərinin bağlanması bu istiqamətdə nəqliyyat axınlarının dayanmasına səbəb oldu. Bu gün yenidən aktuallaşan Naxçıvan üzərindən İran–Ermənistan dəmir yolu marşrutu tarixi şəbəkənin bərpası ilə yanaşı, regionun nəqliyyat arxitekturasında yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər. İran üçün Ermənistan marşrutu, xüsusilə də Naxçıvan dəhlizi əhəmiyyətli logistika üstünlükləri yaradır. İranın hazırda Ermənistanla yeganə fəal quru sərhədi Meghri bölgəsində yerləşir və əsas ticarət daşımaları avtomobil yolu vasitəsilə həyata keçirilir. Dəmir yolunun istifadəsi isə daşıma xərclərini aşağı salır, tranzit vaxtını qısaldır və yük axınlarının həcmini artırır. Ermənistan iqtisadiyyatı üçün də bu marşrut mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dəmir yolunun İran vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirməsi ölkənin ticarət balansına müsbət təsir edə, həmçinin enerji və xammal təchizatında alternativlik yarada bilər. Bundan əlavə, İranın Şimal–Cənub nəqliyyat dəhlizi çərçivəsində iştirakı region ölkələrinin ticarət marşrutları ilə inteqrasiyasını daha da gücləndirir. Azərbaycan üçün isə Naxçıvan üzərindən yük daşımaları tranzit gəlirlərin artması, həm də regionda kommunikasiya xətlərinin açılması prosesinə töhfə verilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bakı üçün regional dəhlizlərin inkişafı iqtisadi maraqların genişləndirilməsi ilə yanaşı, sülh və əməkdaşlıq mühitinin güclənməsinə də xidmət edir.
Ramil QULİYEV
