Mərkəzi Asiya ölkələri nadir torpaq metalları baxımından böyük potensiala malikdir və bu sahədə əməkdaşlıq onların strateji dəyərini daha da artırır. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Daşkənddə keçirilən 7-ci Məşvərət Görüşündə regionun bu resurslar üzrə birgə fəaliyyət göstərməsinin vacibliyini vurğuladı.
O bildirdi ki, Mərkəzi Asiya ölkələrinin ərazisində mühüm, lakin tam tədqiq edilməmiş nadir torpaq ehtiyatları mövcuddur və onların araşdırılması üçün regional tədqiqat mərkəzinin yaradılması səmərəli ola bilər. Tokayevə görə, belə bir mərkəz investorlar üçün məlumat bazası rolunu oynayar və yeni texnologiyaların gətirilməsinə şərait yaradar.
Nadir torpaq metalları yüksək texnologiyalı sənayenin - elektrik nəqliyyatı, müdafiə sektoru və rəqəmsal sistemlər - əsas xammalını təşkil edir. Bu səbəbdən Mərkəzi Asiya ölkələrinin mineral ehtiyatları qlobal miqyasda strateji əhəmiyyət kəsb edir. Region müxtəlif beynəlxalq platformalar vasitəsilə bu mövzunu müzakirə edir. ABŞ ilə C5+1 formatı çərçivəsində “Critical Minerals Dialogue” (nadir minerallar dialoqu) yaradılıb və Vaşinqton bu təşəbbüslə regionun mineral resurslarına çıxışını genişləndirməyə çalışır. Avropa İttifaqı ilə keçirilən Səmərqənd sammitində də nadir torpaq metalları əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri kimi tanınıb. Çinlə keçirilən sammitlər isə Mərkəzi Asiyanın iqtisadi inteqrasiyasına və texnoloji əməkdaşlığına yeni impuls verir.
Tokayevin təklifi həm də regionun sadəcə xammal ixrac edən deyil, emal qabiliyyəti olan gücə çevrilmək istəyini nümayiş etdirir. Bunun üçün texnologiya transferinə, yeni istehsal güclərinə və müasir elmi infrastrukturun qurulmasına ehtiyac var. Amma Mərkəzi Asiya ölkələrinin bu sahədə müəyyən çətinlikləri mövcuddur. Emal texnologiyalarının məhdudluğu, yüksək investisiya tələbləri və geopolitik təzyiqlər regionun manevr imkanlarını çətinləşdirir. ABŞ, Çin və Avropa İttifaqının paralel maraqları Mərkəzi Asiya üçün balanslı diplomatiyanı zəruri edir.
Bütün bunlarla yanaşı, Mərkəzi Asiya liderlərinin yanaşması göstərir ki, onlar nadir torpaq metalları üzrə əməkdaşlığı regional inkişafın əsas sütunlarından biri kimi görürlər. Tədqiqat mərkəzinin yaradılması, şəffaf məlumat bazasının formalaşdırılması və ortaq qaydaların müəyyən edilməsi bu sahədə investor etimadını gücləndirə bilər. Uzunmüddətli strategiya və institusional sabitlik isə regionun qlobal dəyər zəncirində daha yüksək mövqe tutmasına imkan verə bilər.
Mərkəzi Asiya ölkələrinin nadir torpaq metalları üzrə regional tədqiqat və əməkdaşlıq mərkəzi yaratması ABŞ-ın regiona münasibətini birbaşa pisləşdirəcək addım deyil. Bunun bir neçə səbəbi var.
Birincisi, ABŞ regional əməkdaşlığı ümumilikdə dəstəkləyir. Vaşinqton üçün əsas prioritet Mərkəzi Asiyanın Rusiyadan və Çindən tam asılı olmamasıdır. Əgər region daxilində əməkdaşlıq güclənirsə, bu, ABŞ-ın strateji baxışına zidd deyil.
Digər tərəfdən, mərkəz Çin üçün daha həssas məsələdir, ABŞ üçün yox. Çünki Çin nadir torpaq emalında dünya lideridir və regionun müstəqil texnoloji bazasının güclənməsi Pekinin təsirini zəiflədə bilər. ABŞ isə bu prosesi daha müsbət qarşılayır.
Eyni zamanda, ABŞ üçün əsas risq regionun qapalı blok şəklində formalaşmasıdır. Əgər yaradılan mərkəz yalnız regional və ya Çin yönlü platformaya çevrilsə, o zaman Vaşinqton özünün prosesdən kənar qala biləcəyindən narahat ola bilər. Amma hələ ki, belə bir tendensiya görünmür.
Bütün bunlarla yanaşı, ABŞ-ın özünün C5+1 çərçivəsində “Critical Minerals Dialogue” yaratması onu göstərir ki, Vaşinqton da regional çərçivədə institutlaşmanı təşviq edir. Yəni ABŞ üçün problem mərkəzin yaradılması deyil, bu mərkəzin kiminlə işləyəcəyi və hansı siyasi çərçivədə fəaliyyət göstərəcəyidir.
Qısası, bu layihə ABŞ-ın münasibətini pisləşdirməz, amma Vaşinqton diqqətlə izləyəcək ki, yeni regional mexanizm Çinin maraqlarına daha çox xidmət edir, yoxsa balanslı və açıq əməkdaşlıq formatı olaraq qalır. ABŞ üçün əsas narahatlıq geosiyasi deyil, rəqabət və təsir uğrunda yarışdır.
Tokayevin nadir torpaq metalları üzrə regional tədqiqat və emal mərkəzi yaratmaq təklifi formal olaraq Mərkəzi Asiya ölkələrinə ünvanlansa da, onun məzmunu Azərbaycan üçün də keçərlidir. Bunun səbəbi həm Azərbaycanın özündə nadir torpaq elementlərinin mövcudluğu, həm də Mərkəzi Asiya resurslarının Avropaya çıxışı üçün əsas tranzit qapısının məhz Azərbaycan olmasıdır.
Bundan əlavə, Bakı Qazaxıstan və digər region ölkələri ilə enerji, logistika və sənaye sahələrində sıx əməkdaşlıq edir, Orta Dəhlizin əsas halqasıdır və kritik minerallar üzrə Avropa və ABŞ-la genişlənən tərəfdaşlığa malikdir.
Ona görə də Tokayevin təşəbbüsü yalnız Mərkəzi Asiya üçün deyil, Azərbaycan üçün də iqtisadi və geostrateji baxımdan aktual və perspektivlidir.
Akif NƏSİRLİ
