Yaxın Şərqdə vəziyyət getdikcə daha gərgin xarakter almağa başlayır. Bu vəziyyətdə diqqət çəkən məqamlardan biri də “İbrahim sazişləri”nin taleyinin necə olacağıdır. Azərbaycanın “İbrahim sazişlərinə”nə qoşulması son vaxtlar beynəlxalq siyasi dairələrin və medianın marağındadır.
Bu günlərdə ABŞ-ın İsraildəki keçmiş səfiri Daniel Şapiro da ABŞ-da Senat dinləmələrində çıxış edərək Azərbaycanın “İbrahim sazişləri”nə qoşulmaq potensialını izah edib: “Bəzən insanlar soruşurlar: “İbrahim sazişləri” necə genişlənə bilər? Bəlkə də Azərbaycan? Azərbaycan artıq uzun illərdir ki, İsraillə diplomatik münasibətləri saxlayır və bu razılaşmalardan xeyli əvvəl İsraillə əlaqələri olan aparıcı müsəlman ölkələrindən biridir. Azərbaycanın bu razılaşmalara qoşulmasının strateji əhəmiyyəti danılmazdır. İsrailin digər ərəb və müsəlman ölkələri, o cümlədən Cənubi və Mərkəzi Asiyadakı bəzi dövlətlərlə əlaqələrinin möhkəmlənməsi üçün də burada körpülər qurmaq potensialı mövcuddur”.
Amma proseslərin gedişi “İbrahim sazişləri”nin taleyini ciddi sual altına alır. Bu fonda diqqət çəkən daha bir hal odur ki, “Ərəb NATO”su konsepsiyası da “İbrahim sazişləri” ilə birlikdə təhdid altına düşüb. İsrailin bu ay Qətərə endirdiyi zərbələrə cavab olaraq Misirin təklif etdiyi “Ərəb NATO”su konsepsiyası ilkin mərhələdəcə iflasa uğrayıb. Ərəb rəsmiləri uğursuzluğun əsas amili kimi komandanlıq prosesində baş rolu kimin üzərinə götürməsi ilə fikir ayrılıqları ilə izah edirlər. Yəhudi dövlətinə təzyiq tədbirləri arasında Körfəz ölkələri diplomatik əlaqələrin səviyyəsini aşağı salmağı düşünür. Lakin sanksiyalara əsaslanan bu yanaşmanın da öz sərhədləri var .
İndilikdə Qətərin “The Middle East Eye” portalına danışan mənbələr bildiriblər ki, Yaxın Şərq və Şimali Afrika ölkələri “Ərəb NATO”su ideyası ilə bağlı razılığa gələ bilməyiblər. Onların fikrincə, proses bir neçə amil, o cümlədən ərəb oyunçular arasında hərbi blokun qüvvələrinin komandanlığını kimin üzərinə götürməsi ilə bağlı fikir ayrılıqları səbəbindən dayanıb. Nəşrin mənbələri iddia edir ki, Misir bu ideyanın əsas tərəfdarlarından biri kimi hərbi mexanizmin idarə olunmasında liderlik mövqeyində israr edir, Səudiyyə Ərəbistanı da eyni şeyi bəyan edir. Nəhayət, ərəb ölkələri baş nazir Binyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi hökumət üzərində ən çox təsirə malik olduğuna inandıqları ABŞ prezidenti Donald Trampın administrasiyasına diplomatik təzyiq göstərmək ideyası üzərində qərarlaşıb. “The Middle East Eye” nəşrinin mənbələrindən biri bildirib: “Onlar qərara gəldilər ki, İsrailə qarşı hər hansı addım indi faydasız olacaq və ən yaxşı seçim İsraili Qəzza zolağında atəşi dayandırmağa məcbur etmək üçün ABŞ-a təzyiq etmək olacaq. Mənbələr “The National” nəşrinə bildiriblər ki, Qətərdə Ərəb Liqası və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının bu yaxınlarda keçirilən sammitinin mərkəzi mövzusu “Ərəb NATO”su ideyası olub. Onların sözlərinə görə, bu təklif Misir tərəfi tərəfindən İsrailin sentyabrın 9-da Qətərə endirdiyi zərbələrə cavab olaraq irəli sürülüb.Plana əsasən, Ərəb Liqası öz hərbi blokunu yaradacaq, onun qüvvələri ekzistensial təhlükələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün quruda, havada və dənizdə fəaliyyət göstərə biləcək. Belə bir hərbi ittifaqın yaradılması ideyası yeni deyil. Qahirə düz 10 il əvvəl ev sahibliyi etdiyi Ərəb Liqasının sammiti zamanı oxşar müzakirələrə başlamışdı. O zaman bu konsepsiya Suriya və İraqda öz ərazi hüceyrəsini qurmuş İŞİD kimi qlobal cihad elementlərinə qarşı durmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Lakin həmin vaxt ərəb ölkələri arasında vahid hərbi strukturlara kimin komandanlıq etməsi ilə bağlı dərin fikir ayrılıqları olduğu üçün təşəbbüs də uğursuzluğa düçar oldu. İki il sonra Tramp yenidən Yaxın Şərqə ümumi hərbi blok ideyasını təklif etməyə çalışdı, lakin görünən uğur əldə edə bilmədi.
Hazırda ərəb ölkələrinə Netanyahu hökumətinə təzyiq göstərmək üçün yalnız diplomatik vasitələr qalıb. Ərəb dünyasının ən böyük narahatlığı Fələstinin tanınması ilə bağlı davam edən parad üçün qisas aktı olaraq yəhudi dövlətinin İordan çayının qərb sahilinin ilhaqına təşəbbüs göstərməsidir. Belə ki, Səudiyyə Ərəbistanı artıq ikitərəfli kanallar vasitəsilə ABŞ administrasiyasına “İbrahim sazişləri”nə qoşulma prosesini tamamilə donduracağı barədə xəbərdarlıq edib. ABŞ hakimiyyəti əvvəllər Krallığı bu sazişlərin genişləndirilməsi üçün ən perspektivli namizəd kimi görürdü. 2020-ci ildə prosesə öncülük edən Əmirliklər ABŞ-ı “İbrahim sazişləri”ndən çıxmaqla hədələyib. Diplomatik mənbə “Le Figaro”ya bildirib: “BƏƏ prezidenti Məhəmməd bin Zayed Al Nahyan ABŞ prezident administrasiyasına “son dərəcə aydın siqnal” göndərib. İsrail İordan çayının qərb sahilini ilhaq etsə, “İbrahim sazişləri” yenidən müzakirə olunacaq. Donald Tramp bu razılaşmalarda maraqlıdır; onlar Yaxın Şərqdə onun mirasıdır. Əgər o, həqiqətən də bunu istəyirsə, Netanyahunu cilovlamalıdır”. Mənbənin sözlərinə görə, BƏƏ-nin müzakirə etdiyi tədbirlərə İsraillə rəsmi münasibətlərin səviyyəsinin aşağı salınması və onun diplomatik missiyasının rəhbərinin geri çağırılması daxildir. Bununla belə, “Le Figaro”nun Fars körfəzi ilə işləyən Fransa kəşfiyyatındakı mənbəsi ərəb oyunçularının “İbrahim sazişləri”ndən tamamilə imtina etmək qabiliyyətinə şübhə ilə yanaşıb: “İnanmıram ki, “İbrahim sazişləri”ni imzalayan dövlətlər onları inkar edəcək qədər irəli gedəcək, çünki İsrailin onları fikrindən daşındırmaq üçün vasitələri var”. Mənbənin sözlərinə görə, ərəb ölkələrini qabaqcıl İsrail casus proqramları ilə təmin etmək on il ərzində İsrail diplomatiyasının əsas diqqət mərkəzində olub. Mənbə xəbərdarlıq edib ki, İsrail kəşfiyyat xidmətləri Körfəz təhlükəsizliyinə o qədər sərmayə qoyublar ki, yerli oyunçular onlardan tamamilə asılıdırlar.
Samirə SƏFƏROVA
