Çin indi layihəyə razılaşmaqla, həm enerji təminatını ucuz və uzunmüddətli edir, həm də Rusiyanı strateji asılı vəziyyətdə saxlayır
Rusiyadan Çinə çəkilməsi 2014-cü ildə razılaşdırılan "Sibirin gücü - 1" qaz kəməri 2019-cu ildə işə düşüb. Həmin kəmərlə Moskva Pekinə ildə 38 milyard kubmetr qaz satır. 2022-ci ildə, Rusiya Ukraynaya hücum edəndən sonra Qərb rus qazından imtina etməyə başladı.
Həmin vaxt Putin Çinə əlində qalan izafi qazı ixrac etmək üçün "Sibirin gücü - 2" qaz kəmərinin çəkilməsini təklif etdi. O zaman Moskva kəmərin çəkilməsinə investisiya qoymağa hazır olduğunu bildirirdi. İndi isə Rusiyanın belə bilr imkanı yoxdur. Amma Çin, nədənsə, o vaxt bu kəmərin çəklişinə razı olmadı. İndi isə, hələ bu kəmərin maliyyəsi hardan gələcək, neçə ilə tamamlanacaq bilinmir, amma Çin "Sibirin gücü - 2" qaz xəttinin çəkilişi barədə saziş inzalayıb. Çini fikrindən daşındıran nə ola bilər?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, “Sibirin gücü-2” layihəsi Rusiya qazını Altay istiqamətindən keçməklə Çinə çatdırmağı nəzərdə tutur. Layihə reallaşarsa, ildə təxminən 56 milyard kubmetr qazın Çinə ixracı mümkün olacaq.
Bu, artıq işləyən “Sibirin gücü-1” kəmərinə əlavədir (o, 2019-dan fəaliyyət göstərir və ildə 38 milyard kubmetr gücə malikdir).
Yeni saziş Moskva üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki Avropa bazarı Qərb sanksiyaları səbəbindən daralıb. Avropa İttifaqı, hətta Rusiyadan LNG (sıxlaşdırılmış qaz) almaqdan imtina etməyə hazırlaşır. Belə bir şəraitdə Rusiya qazı üçün əsas alıcı kimi Çin daha ön plana çıxır.
Bu Çin üçün də əhəmiyyətlidir. Pekin özünü toxdaq müştəri kimi aparır, çünki ona rus qazı əlimyandıda gərək deyil. Çin ABŞ-dan və digər tərəfdaşlarından ehtiyaci qədər qaz ala bilir. Lakin Rusiyadan kəmərlə əlavə qaz almaqla, həm enerji təminatını diversifikasiya edir, həm də daha aşağı qiymətlə qaz alır. İndi Çin bu kəmərlə qazı Rusiyadan 2022-ci ilə nisbətən azı 20-30% ucuz alacaq. Çünki Rusiya çarəsiz durumdadır. Ya hasil edilən qazı kiməsə satmalıdır, ya da hasilatı dayandırmalıdır.
Bu müqavilə həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan böyük rezonans doğuracaq. Çünki layihə Qərbin və ABŞ-ın sanksiyalarla küncə sıxışdırmaq istədiyi Rusiyaya yeni nəfəs verəcək. Ukrayna müharibəsindən əvvəl Rusiya Avropaya ildə təxminən 200 milyard kubmetr civarında qaz satırdı. 2025-ci ilin sonuna bu həcmin 30 milyard kubmetrə qədər azalması gözlənilir. "Sibirin gücü - 2" layihəsi isə əlavə olaraq 56 milyard kubmetr qaz ixracı deməkdir. Çunki layihə çərçivəsində "Sibirin gücü - 1" kəməri üzrə qaz ötürülmə həcminin 38 mlrd kubmetr/il səviyyəsindən 44 mlrd kubmetr/il-ə artırılmasına qərar verilib. Yəni bu saziş Rusiyaya Avropadakı itirilmiş bazarı qismən əvəz etmək üçün strateji addım sayılır.
Sənəd imzalanıb, lakin qiymət, maliyyələşdirmə və tikinti cədvəli üzrə əsas əməkdaşlıq detalları hələ razılaşdırılmayıb. Bununla yanaşı, Çin üçün qazın Avropaya nisbətən daha aşağı qiymətlə təklif ediləcəyi gözlənilir.
Yuxarıda qeyd etdiyumiz kimi, Çin üçün də bu, enerji təchizatının diversifikasiyası və ABŞ-ın LNG bazarındakı gücünə qarşı dayanıqlılığı təmin etmək məqsədi daşıyır.
Analitiklər bildirir ki, Çin bu saziş zamanı daha çox üstünlük əldə edir. Rusiya Avropadan olan asılılığı azaldır, ancaq Çin çoxsaylı enerji tədarükçüləri sayəsində bazar mövqeyində daha da güclənir.
Bu layihəni 3 il gecikdirməsinin səbəbinə gəldikdə, Pekinin “Sibirin gücü-2” layihəsinə 2022-ci ildə yox, indi (2025-ci ildə) razılıq verməsinin bir neçə əsas səbəbi var.
2022-ci ildə Çin artıq Rusiya ilə “Sibirin gücü-1” kəmərini işlədirdi və Türkmənistan, Qazaxıstan, Myanma, eləcə də LNG idxalı (Qətər, Avstraliya, ABŞ) vasitəsilə enerji təchizatını çoxşaxəli etmişdi. Ona görə də Pekin dərhal yeni kəmərə ehtiyac duymurdu və qiymət danışıqlarında üstün mövqeyini qorumaq üçün gözlədi.
İkincisi, Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa qaz bazarı Rusiyadan, demək olar ki, imtina etdi. Rusiya üçün yeni əsas alıcı Çin oldu. Bu səbəbdən Moskva çox güzəştə getməyə məcbur qaldı. Pekin bunu bilirdi və gözləyirdi ki, Moskvanın təklifi daha sərfəli şərtlərlə masaya gəlsin.
Eyni zamanda, bu dövr ərzində Çinin daxili qaz istehlakı artdı, amma LNG qiymətləri (xüsusilə Asiya bazarında) bahalaşdı. 2023–2024-cü illərdə Çinin LNG idxalı rekord səviyyəyə çatdı, ancaq qiymət dalğalanmaları Pekinin daha stabil boru kəməri qazına marağını artırdı. “Sibirin gücü-2” ilə Rusiya Çinə illik 56 mlrd kubmetr əlavə təminat verəcək ki, bu da Çinin artan tələbatına cavab verir.
Çin 2022-ci ildə danışıqları ləngitməklə Rusiyaya açıq mesaj verdi: “Siz bizdən asılısınız, bizdən xahiş etməlisiniz”. 2025-ci ilə gəldikdə isə, Pekin artıq ABŞ ilə Asiya-Sakit okean regionundakı gərginlik fonunda qlobal enerji bazarında üstün mövqe axtararkən
Moskvanı yanına daha sıx bağlamaq üçün bu razılaşmanı imzaladı.
Eyni zamanda, “Sibirin gücü - 2” marşrutu Monqolustandan keçməlidir. 2022-ci ildə Monqolistan hökumətində texniki, ekoloji və siyasi narahatlıqlar var idı. Son illərdə bu maneələr aradan qaldırıldı və Pekin üçün layihə praktiki olaraq real vəziyyətə gəldi.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, Çin 2022-ci ildə razılaşmadı, çünki tələbatı hələ təcili deyildi və Rusiya zəiflədikcə şərtləri yaxşılaşdırmaq üçün gözləyirdi. 2025-ci ildə isə daxili enerji tələbatı artıb, LNG qiymətləri qeyri-sabit oldu, Monqolustan marşrutu razılaşdırıldı, Rusiya isə bazarsız qalıb və qazı istənilən şərtlə satmağa hazırdır.
Beləliklə, Çin indi layihəyə razılaşmaqla, həm enerji təminatını ucuz və uzunmüddətli edir, həm də Rusiyanı strateji asılı vəziyyətdə saxlayır.
Akif NƏSİRLİ
