Məlumdur ki, son 30 ildə Azərbaycanın əsas tələbi əzəli torpağı olan Qarabağın bütün ərazisinin, eləcə də ona bitişik yeddi rayonun Bakının nəzarətinə qaytarılması olub. 1990-cı illərin əvvəllərində baş vermiş birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində bütün bu torpaqlar Ermənistanın nəzarətinə keçmişdi.
Yeddi rayonu və Qarabağın bir hissəsini Azərbaycan 2020-ci il müharibəsindən sonra geri qaytarıb. 2023-cü ilin sentyabr ayının sonunda Bakı antiterror tədbirləri nəticəsində bölgənin bütün ərazisini nəzarətə götürüb.
Beləliklə, son 30 il ərzində bilinən Dağlıq Qarabağ artıq mövcud deyil. Ölkəmiz hesab edir ki, bu, münaqişənin sona çatması deməkdir və artıq Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması da tezləşməlidir.
Azərbaycan Prezidentinin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi Elçin Əmirbəyov məsələ ilə bağlı BBC-yə açıqlamasında bildirir: “Mən həqiqətən inanıram ki, bu, müharibənin sonu olmalıdır, çünki, nəhayət, biz sülhə gedən əsas maneəni aradan qaldırdıq. Bu maneə isə Ermənistan silahlı qüvvələrinin suveren ərazimizdə davam edən qanunsuz hərbi mövcudluğu idi”. Onun dediyi qeyri-qanuni hərbi mövcudluq Qarabağ ermənilərinin silahlı dəstələri və onlara kömək edən erməni hərbi qulluqçularıdır. Sentyabr danışıqları nəticəsində onlar silah və ağır texnikanı Bakıya təhvil verib, döyüş mövqelərini tərk ediblər. Bunun ardınca ermənilər könüllü olaraq Qarabağdan çıxmağa başlayıb. Erməni politoloq Tiqran Qriqoryan bu xüsusda qeyd edir: “Aydındır ki, bu, Qarabağda erməni tarixinin sonuncu səhifəsidir. Orada mənim çoxlu dostlarım, qohumlarım vardı və onların hamısı oradan getməyi planlaşdırırdı”. Mövcud vəziyyətdə Elçin Əmirbəyov hesab edir ki, növbəti addım Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhədin delimitasiyası ilə bağlı danışıqlar ola bilər. Sovet dövründə iki respublika arasında inzibati sərhəd olduqca şərti şəkildə çəkilirdi, çünki o zaman heç kəs düşünmürdü ki, o, dövlətlərarası sərhədə çevrilə bilər. Nəticədə Azərbaycanın bəzi sərhəd kəndləri Ermənistanın tərəfinə düşüb.
Üstəlik, sərhədin ayrı-ayrı hissələrini bir qədər fərqli əks etdirən müxtəlif sovet xəritələri var. Tərəflərin belə olan hallarda razılığa gələcəyi asan görünmür. Uzun müddətdir, baş nazir Nikol Paşinyan da daxil olmaqla, Ermənistan rəsmiləri sərhədin delimitasiya prosesində 1975-ci il xəritəsindən istifadə ediləcəyini bildirir. Bu xəritə ictimaiyyətə açıq olmadığı üçün orada konkret nələrin əks olunduğu məlum deyil. Buna baxmayaraq, İrəvanın israrla bu xəritəni gündəmə gətirməsi müəyyən şübhə və ehtimallara yol açır. Azərbaycan isə açıq şəkildə bəyan edib ki, beynəlxalq təcrübəyə əsasən, Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycanın indiyə qədər bəzi qonşuları ilə həyata keçirdiyi delimitasiya prosesi xüsusi olaraq seçilmiş xəritə əsasında deyil, bütün hüquqi əhəmiyyəti olan sənədlərin təhlili və nəzərdən keçirilməsi əsasında baş tutub. Bu təcrübənin Ermənistanla da tətbiq edilməsi mümkündür. Bu xüsusda Ermənistan tərəfinin 1975-ci il xəritəsinə xüsusi istinad edilməsində təkid etməsi əvəzinə, delimitasiya işinə başlaması Bakıya görə daha faydalı olardı. Ölkəmiz eyni zamanda, Qazaxın 7 və Naxçıvanın 1 kəndinin qaytarılması məsələsinin xüsusi spekulyasiya edilməsi, guya Azərbaycandakı anklavlarla dəyişdirilməsi barədə Ermənistanın iddialarını da təkzib edib. Bakı bildirir ki, Ermənistanın nəzarəti altında olan Qazax rayonunun yeddi və Naxçıxanın bir anklav kəndi dövlət sərhədlərinin delimitasiyası prosesində Azərbaycanın tərkibinə qayıdacaq.
Qarabağ coğrafiyasından kənarda yerləşən anklav kəndlərin Azərbaycanın tərkibinə qaytarılması Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh gündəminin əsas istiqamətlərindən biridir. Bakının istədiyi zəmin tam olaraq formalaşıb və danışıqlarda həmin kəndlərin geri qaytarılması müzakirə olunur. Şübhəsiz ki, Bakı həmin kəndləri geri qaytarmağa nail olacaq. Ermənistanın bundan başqa çıxış yolu da yoxdur. Bu proses həm də regionda yeni nəqliyyat-kommunikasiya marşrutlarının yaradılmasının tərkib hissəsidir, buna görə də Qazax-İcevan dəmir yolunun açılması da sonrakı gedişatlarda müzakirə oluna bilər. Proses ümumilikdə vaxt aparacaq, çünki erməni cəmiyyətinin birdən-birə bunu həzmə verməsi çətin prosesdir, lakin mümkünsüz deyil. Çünki sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası prosesini yekunlaşdırmaq, sülh müqaviləsini imzalamaq indi daha çox Ermənistana lazımdır. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü artıq təmin edib, sərhədlərimiz bütünlüklə nəzarətə götürülüb, qarşı tərəfdən ölkəmizə təhlükə yaradan strateji mövqelər hərtərəfli müşahidəmiz altındadır. Sərhəd məsələləri, nəqliyyat əlaqələrinin açılması, sülh sazişinə dair məsələlərin müzakirəsi istiqamətində əldə olunan razılıqlar bu fonda icra edilməlidir. Sülh sazişinin imzalanması bütövlükdə regionun inkişafına böyük fayda verəcək. Qarşı tərəf Azərbaycanın humanizm dəyərlərinə əsaslanaraq yaratdığı şansdan düzgün şəkildə faydalanmağı bacarsa, bununla regionda uzunmüddətli sülhün təmin edilməsinə nail olunacaq. Bu da öz növbəsində region üçün yeni imkanlar yaradacaq.
Nahid SALAYEV
