Qərbi azərbaycanlıların öz halal haqqına qovuşmaları, tarixi torpaqlarına, yurd-yuvalarına qayıtmaları üçün prosesə rəsmən start verilib.
Qərbi Azərbaycan İcmasının mətbuat katibi Ülviyyə Zülfiqar mətbuata bildirib ki, Qərbi Azərbaycandan deportasiya edilən soydaşlarımızla bağlı siyahıyaalma prosesi başlayıb.
Soydaşlarımızın siyahıyaalınma prosesi, bu sahədə qarşılarına çıxan çətinliklər, o çətinliklərin aradan qaldırılması üçün görülən işlər, xaricdə yaşayan qərbi azərbaycanlılarla əlaqələrin hansı yollarla qurulması və sairlə bağlı Qərbi Azərbaycan İcmasının mətbuat katibi Ülviyyə Zülfiqardan müsahibə götürdük.
“1988-1991-ci illərdə deportasiya edilən soydaşlarımızın qeydiyyataalması tam yekunlaşandan sonra başqa dövrlərdə deportasiya edilənlərlə bağlı proses başlayacaq”
- Ülviyyə xanım, Qərbi Azərbaycandan soydaşlarımızın sonuncu deportasiyası 1988-1991-ci illərə təsadüf edib. Qərbi Azərbaycan İcması da ilkin olaraq bu dövrdə deportasiyaya məruz qalanların siyahıyaalınmasını həyata keçirir. Siyahıyaalma hansı səbəbdən əvvəlcə 1988-1991-ci illərdə deportasiya edilənlərə şamil edilir?
- Bir neçə aydır ki, bu siyahıyaalma prosesi başlayıb. Siyahıyaalmanın 1988-1991-ci illərdə deportasiya edilən soydaşlarımızdan başlamasının səbəbi də insanların çoxunun fiziki olaraq həyatda olması, işimizin daha sürətli getməsi üçün onlarla rahat ünsiyyət qurmaq və onlardan daha dolğun informasiya alamaq imkanları ilə bağlıdır. Qeyd edildiyi kimi bu insanların əllərində istər Ermənistan Respublikasında yaşadıqlarına, istər ali təhsil almalarına, mülklərinə dair sənədləri var. Fiziki baxımdan da əksəriyyəti həyatda olduğu üçün onlarla ünsiyyət saxlayırıq. Təbii ki, digər deportasiya edilənlərlə də bağlı işlər gedir. Amma bu siyahıyaalma əsasən 1988-1991-ci illəri əhatə edir.
- Qeydiyyat prosesi necə gedir?
- İlkin olaraq sırf həmin dövrdə deportasiya olunan insanların özləri qeydiyyata alınır. Onların varisləri təbii ki, ayrıca bir kateqoriyadır. 250-300 min rəqəm səsləndirilir, amma bundan çox rəqəmin ortaya çıxacağı gözlənilir. 1988-1991-ci illərdə deportasiya edilən soydaşlarımızın qeydiyyataalması tam yekunlaşandan sonra başqa dövrlərdə deportasiya edilənlərlə bağlı proses başlayacaq.
- Bildiyimiz qədər XX əsrdə soydaşlarımız Qərbi Azərbaycandan təxminən 4 dəfə deportasiya ediliblər. 1905, 1918-1920, 1948-1953-cü illərdə də soydaşlarımız deportasiya ediliblər. Bu gün təbii ki, əsasən onların varisləri həyatdadır. Hətta elələri var ki, xarici ölkələrdə yaşayırlar. Onların varislərini axtarıb-aramaq çətinlik yaratmır ki?
- Əslində, müəyyən çətinliklər var. Bəli, onlar arasında hətta ölkəmizdən köçüb xaricdə yaşayanlar da, ölkəmizdə yaşayanlar da var. Miqrasiya təbii prosesdir. Varislərdən dolayı yolla məlumat almaqdansa, işimizin daha sürətli getməsi üçün 1988-1991-ci ildə deportasiya edilənlərdən başlayanda daha tez nəticə ala bilərik. Təəssüf ki, 1905, 1918-1920, 1948-1953-cü illər zaman baxımından bizdən çox uzaqda olduğu üçün o dövrlərdə deportasiya edilənlərdən bəlkə də çox az sayda həyatda qalanlar var. Dediyim kimi, özləri deportasiya edilənlərin özləri ayrı, varislər isə ayrıca bir kateqoriya olacaq. Ümumilikdə hər iki kateqoriyanı, eyni zamanda bütün deportasiyaları götürdükdə 5 milyona yaxın bu deportasiyalarla əlaqəli qərbi azərbaycanlı var.
- Ülviyyə xanım, qərbi azərbaycanlıların dünyada yayılma coğrafiyasına da diqqət yetirək. Dünyanın neçə ölkəsində təxminən neçə qərbi azərbaycanlının yaşadığını öyrənmək üçün hansı üsullardan istifadə ediləcək? Onların sayını, hansı şəcərəyə mənsub olduqlarını, nə zaman xaricə getdiklərini öyrənmək, araşdırmaq çətin olmayacaq ki?
- Qərbi Azərbaycan İcmasının xaricdə iki-üç nümayəndəlikləri var. Bunların sayı artırılacaq. Bu nümayəndəliklər vasitəsilə xaricdə yaşayan qərbi azərbaycanlılar barədə məlumat toplayacağıq, onlar bu nümayəndəliklərə cəlb olunacaqlar.
- Qeydiyyataalma prosesində hansı çətinliklərlə üzləşirsiniz ki, o problemləri həll etmək çətin olur və bununla bağlı arxivlərə, yaxud müəyyən dövlət qurumlarına müraciət etməli olursunuz?
- Hazırda çətinliklər sırf rəqəmlərin çoxluğu ilə bağlıdır. Çünki həmin dövrdə həqiqətən də çox sayda insane deportasiya olunub. Həmin dövrdə azərbaycanlıların yaşadıqları 300 yaşayış məntəqəsindən 150-dən çoxunun əhalisi hazırda siyahıya alınıb. Dediyim kimi, ola bilsin, deportasiya edilənlərin sayı 250-300 mini aşacaq. Çünki həmin dövrdə deportasiya edilənlərin sayı daha çox idi. Sadəcə o deportasiya SSRİ-nin dağılmasına, xaos dövrünə düşdüyündən ola bilsin, o rəqəmlər az göstərilib. Biz araşdırma aparırıq və hesab edirəm ki, rəqəmlər artacaq. Biz yerli icra orqanları, bələdiyyələrlə əməkdaşlıq edirik, onlar bizə cavab verirlər, birgə araşdırmalar aparırıq. Təbii, İcmanın özünə müraciət edənlər olur. Çətinlik bu rəqəmlərin çoxluğu ilə bağlıdır, başqa elə bir çətinlik yoxdur.
- Deportasiya edilən soydaşlarımızın bir çoxunun Ermənistan SSRİ tərəfindən verilən pasportları qalmayıb, onların bir çoxunun evinin, mülkünün sənədləri yoxdur. Bu insanlar evlərindən təkcə canlarını götürüb qaçıblar. Bunların məsələsi necə olacaq?
- Hazırda biz ilkin mərhələdəyik. Qeyd edilənlərin hamısı müəyyənləşdiriləcək. Sənəd göstərə bilməyən soydaşlarımızdan məlumatlar şifahi şəkildə alınacaq. Onların sənəd göstərə bilməməsi o demək deyil ki, onlar orada yaşamayıblar. Arxivlərdə və başqa yerlərdə onlarla bağlı sənədlər qalıb. İlk növbədə o insanlardan şifahi məlumat alınacaq, vəziyyətə uyğun qərar veriləcək.
- Prosesin nəticəsi nə olacaq?
- Ümumiyyətlə, icma olaraq məqsədimiz sülh yolu ilə dinc şəraitdə öz ata-baba torpaqlarımıza geri qayıtmaqdır. Bizi birləşdirən ən böyük amal budur ki, biz sülh yolu ilə öz torpağımıza qayıdıb dinc yanaşı yaşamaq istəyirik. Bütün amalımız, atdığımız bütün addımlar buna doğrudur. Biz ilk növbədə mənzərəni gözümüzün qabağında formalaşdıracağıq ki, maddi-mədəni, tarixi irsmizlə yanaşı bizə dəyən maddi ziyan nə qədərdir? Bu mənzərəni formalaşdırdıqan sonra təbii ki, beynəlxalq aləmdə də təbliğatımızı apararkən, beynəlxalq təşkilatlara bu barədə məlumat verərkən bu rəqəmlər əlimizdə olacaq, onlara tam dəqiqləşmiş məlumat verəcəyik.
İradə SARIYEVA
