Rusiyanın başlatdığı müharibə səbəbindən Ukraynanın ümumi daxili məhsulu 35 faiz azalıb, ölkə 200-dən çox zavodunu itirib. Bunu Volodimir Zelenskinin ofisinin rəhbəri Andrey Yermak bildirib. Onun sözlərinə görə, indi ölkəsi üçün çox çətin vaxtdır: “Hərbi əməliyyatlar səbəbindən 5 milyon nəfər evlərini tərk edib.
Bir o qədər də məcburi köçkün var. Rusiyanın təcavüzü nəticəsində on minlərlə dinc sakin həlak olub. Müharibə Ukrayna ÜDM-nin 35 faizini aparıb. Biz 200-dən çox zavod itirmişik. Ukraynanın birbaşa itkiləri bugünədək 600 milyard ABŞ dollarını ötüb”.
Hazırda Ukrayna iqtisadiyyatında mühüm yer tutan aqrar sektorda da lazımı fəaliyyət həyata keçirə bilmir. Sənaye də iflic olub. Bütün bunların əsas səbəblərindən biri də ölkədə yanacaq çatışmazlığının getdikcə daha qabarıq hiss olunmasıdır. Belə vəziyyətdə yanacaq məsələsində Ukraynanı üzləşdiyi çətinliklərdən xilas edə biləcək əsas ölkələrdən biri qismində Azərbaycanın adı qeyd edilir. Bu məsələ son günlərdə xarici ölkə liderlərinin prezident İlham Əliyevə ünvanladıqları məktublarda da xüsusi qeyd edilir. Məsələn, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Cozef Bayden yazır: “Azərbaycan həm də regional və qlobal bazarların sabitləşdirilməsi baxımından Trans-Xəzər əməkdaşlığının nəhəng potensialının reallaşdırılmasında mühüm əhəmiyyətə malikdir. Eyni zamanda, Azərbaycan Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə və Ukrayna üçün mühüm olan yanacağı təchiz etməklə də Avropanın enerji təhlükəsizliyinin sabitləşdirilməsinə kömək etməkdə həlledici rol oynayır”. Litvanın prezidenti Gitanas Nauseda isə qeyd edir: “Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasındakı strateji tərəfdaşlıq xüsusilə vacibdir. Mən çox ümid edirəm ki, biz bu mübarizədə Ukraynanı dəstəkləyəcəyik. Biz Azərbaycanı enerji sahəsində etibarlı tərəfdaş hesab edirik və buna görə əməkdaşlığımızı daha da inkişaf etdirməkdə maraqlıyıq”. Ukraynanın baş naziri Denis Şmıqal da eyni mövqe sərgiləyir və bu xüsusda qeyd edir: “Ukrayna Azərbaycanla əməkdaşlığa xüsusi diqqət ayırır. Ukrayna hökuməti Azərbaycan Hökuməti ilə qarşılıqlı maraq doğuran bütün sahələrdə fəal əlaqələrin həyata keçirilməsinə hazırdır. Ukrayna əhalisinin və məcburi köçkünlərin ehtiyacları üçün Azərbaycan tərəfindən göstərilən humanitar yardım, həmçinin Ukraynada əkin işlərinin təmin edilməsi üçün əlavə yanacağın ayrılması yüksək qiymətləndirilir”.
Xatırladaq ki, müharibəyə qədərki dövrdə Ukraynanın enerji bazarında əsas söz sahibi olan ölkələrdən biri qismində Azərbaycan çıxış edib. Xüsusən də Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) Ukraynada geniş fəaliyyət göstərib. SOCAR-ı hazırda Ukraynada "SOCAR Energy Ukraine" şirkəti təmsil edir. Azərbaycan bu şirkət vasitəsilə Ukraynaya indiyə qədər 300 milyon dollardan çox investisiya qoyub. Ukrayna ərazisində şirkətə məxsus 60-dan çox yanacaqdoldurma məntəqəsi və 4 neft bazası fəaliyyət göstərir. “SOCAR Energy Ukraine” şirkəti kiçik və orta ölçülü gəmilərin yanacaqla təminatı üçün Kiyevdə və Odessada 2 üzən yanacaqdoldurma məntəqəsini də işə salıb. Müharibə SOCAR-ın Ukraynada fəaliyyətinə mənfi təsir etsə də, son dövrlərdə bu fəaliyyətdə yenidən aktivlik qeydə alınır. Bu arada Ukraynaının təbii qazla təminat məsələsində də Azərbaycanın mühüm rol oynaması gözlənilir. Belə ki, Trans-Balkan Boru Kəməri ilə Ukrayanaya Azərbaycan qazının çatdırılması diqqət mərkəzindədir. Xatırladaq ki, Ukrayna, Moldova, Rumıniya, Bolqarıstan və Türkiyədən keçən Trans-Balkan magistral qaz kəməri Rusiya qazını Balkan ölkələrinə çatdırmaq üçün istifadə edilib. 1986-cı ildə tranzit qaz kəmərinin tikintisinə başlanılıb, onun vasitəsilə SSRİ qazı Rumıniya ərazisindən keçməklə Bolqarıstan, Türkiyə, Yunanıstan və Yuqoslaviyaya (indiki Şimali Makedoniya) çatdırılıb. 1987-ci ildə bu marşrutla SSRİ-dən Türkiyəyə ilk qaz nəqli həyata keçirilib. 2002-ci ildə bu qaz kəmərinin ikinci xətti çəkilib. 2019-cu ildə Trans-Balkan qaz kəmərinin infrastrukturunun bir hissəsi "Balkan Axını" qaz kəmərinə daxil edilib. Bu fonda enerji məsələləri üzrə ekspert İlham Şaban “report”a açıqlamasında qeyd edib ki, Azərbaycan qazının Türkiyə ərazisindən keçərək hazırda işlək vəziyyətdə olmayan Trans-Balkan Boru Kəməri ilə Ukrayanaya ötürülməsi mümkündür: “Ancaq bu zaman o, Boqlarıstandan və Rumıniyadan da keçəcək. Ümumiyyətlə, Ukraynanın Azərbaycandan qaz almaq istəyi yeni bir ideya deyil və bu ideya hələ 1990-cı illərdə mövcud olub”. Ekspert n xatırladıb ki, növbəti belə ideya 2000-ci illərin ortasında gündəmə gəlib: “Ukrayna tərəfinin belə bir ideyası var idi ki, Azərbaycan və digər Xəzər ölkələrinin qazı Gürcüstan sərhədinə çatdırıla, oradan Qara dənizin dibi ilə Ukraynaya gətirilməklə Ukraynanın tələbatı üçün istifadə edilə və Ukraynanın mövcud kəmərlər sistemi ilə tranzit olaraq Avropaya nəql edilə bilər. Təəssüf ki, kommersiya baxımından buna Avropadakı şirkətlər qoşula bilmədi. Dİgər tərəfdən, o zaman bu kəmər Rusiyanın 2000-ci ildə inşa etdiyi və 2003-cü ildən istismarda olan Türkiyəyə yönəlmiş “Mavi Axın" kəməri ilə kəsişməli idi". İ.Şaban qeyd edib ki, Ukraynanın Azərbaycandan qaz idxal etməsi hazırda mümkün olmasa da, sonrakı dövrlərdə nəzəri baxımdan mümkündür: “Azərbaycan neft və qaz layihələrini kommersiya yönümündə həyata keçirir. Azərbaycan elə ölkə deyil ki, hansısa siyasi məqsədlər güdən layihələrdə iştirak etsin. Bizim əsas istəyimiz dünya bazarında öz təbii resurslarımızı kapitala çevirməkdir". Ekspert əlavə edib ki, neft və neft məhsullarına gəlincə, biz müstəqilliyimizi qazanandan sonra daim Ukrayna ilə bu sahədə əməkdaşlıq etmişik: "Hətta onlara barter və kredit yolu ilə də məhsul vermişik. Biz öz dəstəyimizi həmişə dost və bizə siyasi dəstəyini göstərən Ukraynaya göstərmişik”.
Nahid SALAYEV
