İkinci Qarabağ müharibəsində əldə edilən qələbədən sonra Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərini normallaşdırmağa hazır olduğunu bildirib və bu istiqamətdə əməli addımlar atıb. Eyni zamanda, rəsmi Bakı onu da bəyan edib ki, münasibətlərin normallaşdırılması, sülh müqaviləsinin imzalanması üçün Azərbaycan və Ermənistan vasitəçilər olmadan birbaşa danışıqlar apara bilər. Lakin İrəvan bu məsələyə hələ də adekvat reaksiya vermir.
İndilikdə Azərbaycan və Ermənistan 2020-ci ildəki müharibədən sonra əlaqələrini bərpa etməyə çalışırlar. Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra bu proses bir qədər də sürətlənib. Azərbaycan və Ermənistan liderləri artıq bir neçə dəfə Rusiya və Avropada görüşüblər. Lakin liderlərin təmasları ya Brüssel, ya da Rusiyanın vasitəçiliyi ilə baş tutub. Maraq doğuran odur ki, yaxın qonşular olan Azərbaycanla Ermənistan vasitəçi olmadan, birbaşa danışa bilərlərmi? ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Riçard Kozlariç hesab edir ki, danışıqlar vasitəçi olmadan keçirilməlidir: “Bakı ilə İrəvan arasında intensiv, əhatəli və nəticəyönümlü birbaşa danışıqlar aparılmayınca, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh olmayacaq”. O da faktdır ki, müharibədən qalib çıxan Azərbaycanda xalq-iqtidar birliyi var, hakimiyyət vəziyyətə nəzarət edir. Ermənistandakı siyasi mühit isə daha fərqlidir. Belə ki, burada baş nazir Nikol Paşinyanın hərəkət azadlığına bir aydan çoxdur ki, davam edən etirazlar təsir edir. Nümayişçilərə görə, Azərbaycanla danışıqlara qatılan Nikol Paşinyan “Ermənistanın maraqlarına zidd” sənədlər imzalamağa hazırlaşır. Ermənistanlı politoloqlar belə bir mühitdə kənar vasitəçilərə ehtiyac olduğunu deyirlər. “Ermənistan siyasi elmlər assosiasiyası" mərkəzinin icraçı direktoru Benyamin Poğosyan bildirir: “İndiki şəraitdə Ermənistan və Azərbaycanın vasitəçilərə ehtiyacı var. Hazırda bir formatımız var. Rusiya-Ermənistan-Azərbaycan və Ermənistan bu formatdan razıdır. Çünki Rusiya Ermənistanın strateji müttəfiqidir. Başqa formatımız var: Ermənistan - Azərbaycan – Avropa İttifaqı. Hazırda Minsk Qrupunun həmsədrliyinin fəaliyyəti dayandırılıb, lakin bu format hələ də faydalıdır”. Benyamin Poğosyana görə, istənilən ölkənin bir-biri ilə vasitəçi olmadan danışıqlara başlaması üçün onların təməl etibar səviyyəsi olmalıdır.
Təhlillərə görə, etimad səviyyəsini pozan amillərdən biri də sərhəd bölgəsi və Qarabağda baş verən silahlı qarşıdurma hallarıdır. Bu barədə Beynəlxalq Böhran Qrupunun (BBQ) “Dağlıq Qarabağda vasitəçilik üçün yeni imkanlar” adlı son təhlilində qeyd edilir ki, Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsi fonunda silsilə toqquşmalar və sonrakı sakitlik dövrü həm Qarabağda döyüşlərin yenidən alovlanması qorxusunu, həm də diplomatiyanın tərəfləri hələ də sülhə yaxınlaşdıra biləcəyinə ümidləri artırıb: “Diplomatiyanın müdaxiləsilə vəziyyət sakitləşsə də, həssas vəziyyət danışıqlarda vasitəçiliyin rolunu önə çəkir. Vasitəçilərin cəlb olunması Bakı və İrəvan üçün “məsuliyyətin bölüşdürülməsi” deməkdir. Onlar təkbətək danışanda müəyyən kompromislərə görə məsuliyyət daha çox danışıqlar tərəflərinin üzərinə düşür. Lakin vasitəçilərlə danışıqlar və Moskva ilə Brüsselin simasında daha əlverişli platforma seçimi fürsəti tərəflərə bilavasitə təmaslardan yayınmaq imkanı verir. Lakin vasitəçilər gündəmə öz maraqlarını da gətirə bilər”.
Qeyd edilən fonda Riçard Kozlariç burada daha çox Rusiyanın rolundan narahat olduğunu bildirir: “Rusiyanın Cənubi Qafqazda yeganə marağı yaxın xaricdə öz dominantlığını saxlamaqdır, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh isə Kremlin məqsədlərinə xidmət etmir”. Amma rəsmi Moskva Azərbaycanla Ermənistan arasında davamlı sülhə nail olmaq istədiyini deyir. Beynəlxalq Böhran Qrupunun son hesabatı isə Rusiyanın rolu ilə bağlı daha ölçülüb-biçilmiş yanaşmanı təklif edir. Hesabatda bildirilir ki, Rusiya ilə Avropa arasında gərginliyin artmasına baxmayaraq, Avropa İttifaqı Rusiyanın hər hansı vasitəçilik səylərinə mane olmağa çalışdığını göstərən hərəkətlərdən yayınmalı, Ermənistan-Azərbaycan mübahisəsinin həlli istiqamətində Rusiyanın səylərini dəstəkləməyə davam etməlidir. Amma “Eurasianet” nəşrinə görə, hazırda həm Ermənistan, həm də Azərbaycan Aİ-nin regionda dominant güc olaraq qalan Rusiyaya qarşı geosiyasi qüvvə kimi çıxış etməsindən məmnundur. Amma təbii ki, daha yaxşısı vasitəçilər olmadan danışıqlar aparıb razılıq əldə etməkdir. İndilikdə isə Brüsseldə Əliyev-Paşinyan-Mişel görüşündən sonra Rusiyanın xarici işlər naziri Lavrov İrəvan və Bakıya, ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken isə İrəvana zəng edib. Blinken hələlik Bakıya zəng etməyib, ola bilsin, yaxın günlərdə belə bir zəng mümkün olsun. Hər halda, Moskva və Vaşinqtonun telefon zəngləri kifayət qədər maraqlıdır və müəyyən müşahidələr aparmağa əsas verir. Ermənistanın “Qraparak” nəşri bu xüsusda yazır: “Rusiya öz himayəsi altında Cənubi Qafqazda tərəqqi yaratmağı çox istərdi, lakin bu, nəinki Ermənistanın maraqlarına uyğun gəlməyəcək, hətta Qərbə də lazım olmayacaq. Şarl Mişelin dəvəti ilə Brüsseldə keçirilən üçtərəfli görüşlərin Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı fəaliyyətini əngəlləməkdən və bütövlükdə Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı fəaliyyətinə mane olmaqdan başqa heç bir funksiyası yoxdur. Aİ regionda daha çox fəaldır. Rusiyanın zəifləməsi və ya getməsi Aİ-nin güclənməsi və təsdiqlənməsi deməkdir. Skandinaviyada və ya Bessarabiyada olduğu kimi, burada Türkiyənin deyil, Avropa İttifaqının varlığı və təsiri olacaq. Yüz il sonra Cənubi Qafqazda Rusiya-Türkiyə tandeminin neytrallaşdırılması görünür. Bu vəziyyətdə Ermənistana nə lazımdır? Ən azı, iyul-avqust aylarına qədər Azərbaycanla hər hansı münasibətlərin normallaşması istiqamətində ciddi irəliləyiş əldə edilməməlidir. Formallıqdan kənar nə sərhədlərin müəyyən edilməsi, nə demarkasiya məsələsi, sülh danışıqlarının başlanması, üstəlik, kommunikasiya kanallarının açılması ilə bağlı heç bir addım atılmamalıdır. Niyə iyul-avqust aylarına qədər? Çünki hadisələr sürətlə inkişaf edir və biz Avropanın qalan hissəsində təyinat nöqtəsinə çatana qədər fasilə verməliyik. Bu gün Rusiyanı hərbi yolla məğlub etmək, amma yenə də Ukraynadakı ərazilərə nəzarət etmək başqa bir şey, Rusiyanı Krım yarımadasından sıxışdırıb çıxarmaq isə tam başqa şeydir. NATO indi Ukraynaya Rusiyadan Krıma və Donetskədək hərbi yardımı müzakirə edir. Artıq Rusiyanın tərəqqisi məsələsinə ümumiyyətlə baxılmır, çünki Rusiya artıq dayandırılıb və geri çəkilib”.
Nahid SALAYEV
