Ermənistanın ilk kosmik peyki Yerin orbitinə buraxılıb. Bunu Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan hökumətin iclasında bildirib. Onun sözlərinə görə, peyk ABŞ-ın Kanaveral burnunda yerləşən kosmik stansiyadan “SpaceX” kosmik gəmisi tərəfindən buraxılıb. Paşinyan bunun Ermənistanın “Geokosmos” və İspaniyanın “Satlantis” şirkətləri arasında əməkdaşlıq nəticəsində baş verdiyini bildirib.
Bundan başqa, Paşinyan qeyd edib ki, 2023-cü ilin sonuna kimi ölkəsində peyk idarəetmə mərkəzi və qəbuledici stansiya yaradılacaq: “Peyk fotoşəkilləri Ermənistanda sərhəd nəzarəti, fövqəladə halların qarşısının alınması, idarəetmə, ətraf mühitin mühafizəsi, o cümlədən iqlim dəyişikliyinin monitorinqi, eləcə də şəhərsalma, yol tikintisi, geologiya və digər sahələrdə istifadə olunacaq”. Baş nazirin sözlərinə görə, peykin buraxılması ilə bağlı bütün qərarlar müəyyən mülahizələrə əsaslanaraq gizli qəbul edilib. Onun ciddi nailiyyət kimi təqdim etdiyi bu peyk xəbərindən sonra sosial şəbəkələrin erməni seqmenti xüsusi fotokollajlarla bəzənib. Müxalif saytlar insanların hökumətə və ümumiyyətlə siyasətçilərə belə acı gülüşlə yanaşmasını təbii hal kimi qiymətləndirib. Saytlar yazır ki, Azərbaycanın 2013-cü ildə nail olduğu bir uğuru 2022-ci ildə bəh-bəhlə təqdim etmək sonda belə yumorla nəticələnməli idi. Ermənistanın deputatı Arusyak Culakyanın da məsələyə münasibəti olduqca maraqlıdır: “İlk kosmik peykimiz orbitə buraxılıb. Bu, gecikmiş olsa da, çox mühüm hadisədir. Deyirlər ki, heç olmamaqdansa, gec olması yaxşıdır. Müharibədən sonra məlum oldu ki, 2017-ci ildə Ermənistan mühüm infrastrukturun inkişafında Azərbaycandan on dəfə geri qalıb. Artıq 2013-cü ildə Azərbaycanın üç peyki var idi. Onlardan biri kəşfiyyat üçün idi. Bakı ilk peyki 2013-cü ildə orbitə çıxarıb. Azərbaycan peyklər almağa başlayanda “müasir xilaskarlarımız” villalar tikirdilər. 44 günlük müharibə zamanı Azərbaycan artıq bu peyklərdən Qarabağda qoşunların hərəkətini onlayn izləmək üçün istifadə edirdi. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev müharibədən sonra bu barədə fəxrlə danışırdı. Bu vəziyyətin Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə üstünlük verdiyi şübhəsizdir”. Arusyak Culakyan peyk məsələsində ölkəsinin Azərbaycandan çox geridə qaldığını etiraf edib. Daha əvvəl Paşinyan özü də belə etiraflar edib: “Azərbaycan kəşfiyyat peyki alanda Ermənistan rəhbərliyi yunan adalarında torpaq sahələri alırdı. Kritik infrastrukturun inkişafının xüsusi çəkisi baxımından Ermənistan şərti vahidlərdə 10-1 hesabı ilə Azərbaycandan geri qalıb. 2017-ci ildə Azərbaycanda biri kəşfiyyat olmaqla iki peyk var idi. Bəli, Azərbaycan bir kəşfiyyat peyki aldı, Ermənistan hakimiyyəti isə Avropada, yunan adalarında, harada mümkün oldusa, orada torpaq sahələri aldı. Onlar dövləti bir mafiya strukturuna çevirməklə məhkəmə sistemindən tutmuş silahlı qüvvələrə qədər hər yerə əl uzatdı”.
Erməni mediası qeyd edir ki, Ermənistanın ilk kosmik peykinin orbitə buraxılması ilə bağlı hökumət video da yayıb: “Qısa müddətdən sonra ictimaiyyət məlumatın doğruluğunu yoxlamağa başladı. İnternetdə araşdırma apararkən 25 may 2022-ci ildə buraxılan peyklər siyahısında Ermənistan peyki haqqında məlumata rast gəlinmir. Yəni “SpaceX”in rəsmi səhifəsində, eləcə də yenilənən rəsmi “Vikipediya” səhifəsində bu haqda heç bir məlumat yoxdur, 25 maya dair orbitə buraxılmış peyklərin məxsus olduğu ölkələr sırasında isə Ermənistanın adına rast gəlmək olmur”. Bu isə Paşinyanın yalan danışma ehtimalının yüksək olduğunu istisna etmir. Həmçinin peykin idarəsi və ondan məlumatların alınması üçün yerdə stansiyaya malik olmaq da mühüm məsələdir. O cümlədən bu məlumatların işlənməsi, istifadə olunmaq üçün hazır vəziyyətə gətirilməsini də təmin etmək lazımdır. Ermənistan isə belə stansiya olmadan kosmosa peyk göndərdiyini iddia edir. Elə bu da məsələnin yalan olma ehtimalını artırır. “Demokratik konsolidasiya” partiyasının sədri, Ermənistan Nəqliyyat və Rabitə Nazirliyi Aparatının İnformasiya və rabitə idarəsinin sabiq rəhbəri Suren Petrosyan isə bildirib ki, Paşinyanın dediyində söhbət Almaniyanın “Exolaanch” şirkətinin “Transporter-5” proqramı çərçivəsində orbitə buraxılan İspaniyanın “Satlantis” şirkətinin hazırladığı peykdən gedir. Maraqlıdır ki, Ermənistan proqramın 10 benefisiar ölkəsi siyahısına daxil edilməyib: “Paşinyanın ötəngünkü bəyanatı yalnız daxili auditoriyaya yönəlib və siyasi məqsədlər güdür. Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (BTİ) Ermənistana, eləcə də BTİ-yə üzv olan bütün dövlətlərə kosmosda müəyyən mövqe, koordinatlar verib. 2015-ci ildə bu prosesi bütün inzibatçı üzvlərlə koordinasiya etmək və peyki orbitə çıxarmaq üçün bizə 4 il vaxt verilmişdi. Ancaq ayrılmış vaxtda biz bunu edə bilmədik”. Onun sözlərinə görə, 2020-ci ildə Ermənistana daha 4 il vaxt verildi, ancaq il yarıma peyk buraxmaq üçün BTİ üzvü olan ölkələrin razılığını almaq fiziki və texniki baxımdan mümkün deyil. Petrosyan qeyd edib ki, Paşinyanın peykin buraxılması barədə danışıqların konfedensial getdiyi haqda sözləri də yalandır: “Belə çıxır ki, onlar BTİ ilə gizli danışıqlar aparıblar? Kimdən gizlədiblər? Erməni xalqından? Məsələ bundadır ki, bu prosesi texniki baxımdan konfedensial aparmaq mümkün deyil. BTİ nizamnaməsinə görə, peykin buraxılması üçün bütün üzv dövlətlərdən icazə alınmalıdır – o cümlədən, Türkiyə və Azərbaycandan. Belə çıxır ki, bu barədə hamı bilib, yalnız bizdən başqa”. Petrosyanın sözlərinə görə, ən yaxşı halda Ermənistana “SpaceX” peyklərindən birinə giriş imkanı verilə bilər ki, ondan istifadə etsin və hansısa məlumatlar ala bilsin: “Əgər bunlar doğru olsa, biz həm mülki-kadastr işlərində, həm də hərbi məqsədlər üçün dəqiq təsvirlər almaq imkanı əldə etmiş olarıq. Ancaq bu, fantastikadır”. Petrosyan xatırladıb ki, bir neçə il öncə “Armkosmos” erməni peyki yarada bilərdi: “Söhbət heç də peyki bizim yaratmağımızdan deyil, təşkilatçı olmağımızdan gedir. Ancaq peyk proqramı həyata keçmədi, çünki hökumət onu maliyyələşdirmədi. Peykin xərcləri 200-250 milyon dollar civarındadır, üstəlik əlavə xərcləri də var”. Bürakan Astrofizika Rəsədxanasının direktoru Areq Mikaelyan isə bildirib ki, informasiya dolğun deyil: “Paşinyan bildirib ki, peyk “SpaceX” kosmik gəmisi ilə buraxılıb. Bu o deməkdir ki, buraxılan mini-peykdir. Bu peyklər isə ciddi funksiya daşımır. Bu, çox ucuz peykdir, oyuncaq kimi bir şeydir. Normal peyklər 200-250 milyon dollara başa gəlir, əvvəlcədən sifariş edilir, hazırlanır. Əgər belə bir peyk sifariş edilsə idi, dövlət büdcəsindən həmin vəsait ayrılmalı idi və hamının da xəbəri olardı”. Hərbi ekspert Vaaqn Mxoyan da məsələyə münasibət bildirib, deyib ki, bu, ən yaxşı halda Ermənistanın ispan şirkətindən hansısa peyki kirayələməsi ola bilər:“Exolaanch” şirkəti buraxıb ilk peykimizi? Bəs, bu şirkətin özünün bundan niyə xəbəri yoxdur? İspaniya mətbuatında “Santander” bankının bu layihə üçün maliyyə vəsaiti ayırdığını bildirən press-relizi dərc olunub. Görünür, söhbət peykin icarəsi üçün kreditin verilməsindən gedir. Ermənistan rəhbərliyi kreditlə peyk kirayə götürüb ki, xalqa “biz kosmosa ilk erməni peykini “SpaceX” şirkətinin “Falcon-9” raketi ilə göndərdik” deyə bilsinlər”. Bundan başqa, Yerin torpaq qatını yaxşı şəkildə izləmək üçün peyk böyük olmayan yüksəklikdə yerləşməlidir. Bu səbəbdən daima bir sahədə dayana bilməz, davamlı olaraq yerdəyişməsi lazımdır. Elə buna görə də əksər ölkələr kəşfiyyat üçün əsasən bütöv qrup peyklərdən istifadə edirlər. Ermənistanın bir peykinin orbitə çıxarılması xəbərə doğru olsa belə, o, davamlı olaraq yerdəyişmə edəcək. Bu peykin, deyək ki, Azərbaycan üzərində olmadığı müddətdə ölkəmiz istənilən hər şeyi realizə edə bilər ki, bundan heç Ermənistanın xəbəri də olmayacaq. Yalnız varlı ölkələr bu və ya digər ərazisini daima izləməyə imkan verən peyk qruplaşmasına malikdir. Daha bir məqam odur ki, Rusiya və Ermənistan arasında kosmik məkanın tədqiqatı və araşdırılması istiqamətində razılaşma var. Doğrudur, burada söhbət yalnız mülki məhsullar və mülki araşdırmalardan gedir. İndi Ermənistan Rusiyadan xəbərsiz Qərb ölkələri ilə əməkdaşlıq şəraitində peyk buraxdığını iddia edir. Hesab edilir ki, Kreml buna sərt reaksiya verəcək.
Nahid SALAYEV
