İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə Azərbaycan tərəfindən aparılan genişmiqyaslı abadlıq-quruculuq işləri, bərpa, yenidənqurma tədbirləri dünya miqyasında, o cümlədən Ermənistanda da xüsusi diqqətlə izlənilir. Qısa zaman kəsiyində Azərbaycanın azad olunmuş yerlərdə gördüyü işlər beynəlxalq miqyasda həm təqdir edilir, həm də uğurlu nümunə qismində qəbul olunur.
Ermənistanın işğal zamanı 30 il boyunca davam edən total dağıntılarının nəticə və fəsadları Azərbaycan dövləti tərəfindən aradan qaldırılır, ərazilərin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma ata-baba yurdlarına qayıtmasının təmin olunması istiqamətində əməli addımlar atılır. Artıq bu prosesdə çoxsaylı xarici şirkətlər yaxından iştirak edir. Yaranmış vəziyyətdə investor və podratçı kimi azad edilmiş ərazilərdə görülən bərpa, quruculuq işlərində iştirak etmək istəyən xarici tərəfdaşların sayı artır. Azərbaycanla stratreji tərəfdaşlıq əlaqələri quran Macarıstan sözügedən prosesdə maraqlı tərəflərdən biridir. Macarıstanın xarici işlər və ticarət naziri Peter Siyarto bildirir ki, ölkəsini təmsil edən şirkətlər Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində texniki və maliyyə cəhətdən bərpa işlərində iştiraka hazırdır. Macar hökuməti bu şirkətlərə siyasi dəstək verməyə hazırdır. Macarıstanın “Exim Bank”ının regional direktoru Robert Grillijov işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasında iştirak etməyə, müvafiq maliyyə vəsaiti ayırmağa hazlr olduğqlarını bildirir: “Biz bərpa ilə bağlı təcrübəmizi Qarabağda da tətbiq etməyə hazırıq. Ümumiyyətlə isə, macar şirkətlərinin fəaliyyətinin qlobal miqyasda genişlənməsini qarşımıza məqsəd qoymuşuq”.
Qeyd edək ki, “Exim Bank” Macarıstan şirkətlərinə Qarabağın yenidən qurulmasında iştirak etmək üçün 120 milyon dollar həcmində kredit xətti ayırıb. Macarıstan XİN yanında Türk Dövlətləri Təşkilatına cavabdeh olan Culiya Popelixin sözlərinə görə, Macarıstan şirkətləri Qarabağ bölgəsində şəhər infrastrukturunun bərpasında, enerji təchizatının qurulmasında və kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin başlanmasında iştirak edəcəklər. Xatırladaq ki, fevralın 3-də Azərbaycan-Macarıstan Hökumətlərarası Komissiyasının iclası keçirilib və azad edilən ərazilərdəki layihələrdə macar şirkətlərinin iştirakı müzakirə edilib. Peter Siyarto bu fonda bildirir ki, Macarıstan həmişə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri çərçivəsində ərazi bütövlüyünü dəstəkləyib, beynəlxalq təzyiqlərə baxmayaraq, obyektiv mövqeyi olub. Nazir həmçinin deyib ki, iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələr inkişaf edir: “Macarsıtanın “Exim Bank”ı Azərbaycana 120 milyon ABŞ dolları məbləğində kredit xətti açıb, iri şirkətlərimiz Azərbaycan iqtisadiyyatına sərmayə qoyublar, o cümlədən neft yataqlarının işlənməsində iştirak ediblər". Siyarto Bakıya Macarıstandan 24 şirkətin nümayəndəsi ilə birlikdə gəldiyini, Azərbaycan iqtisadiyyatının fərqli sahələrinə investisiya yatırmağa hazır olduqlarını söyləyib: “Biz Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü hər zaman dəstəkləmişik. Qarabağın bərpasına uğurlu töhfə vermək istəyirik. İşğaldan əziyyət çəkmiş insanların həyatını yaxşılaşdırmaq və bu istiqamətdə Azərbaycan şirkətləri ilə birgə bu ərazilərdə işləmək istəyirik. Bura mənimlə Macarıstandan 24 şirkətin nümayəndəsi gəlib. Biz şəhərlərin, ərazilərin infrastrukturunun qurulması prosesində iştiraka hazırıq. Alternativ enerji mənbələrindən istifadə üçün lazımi avadanlıqları istehsal edən müəssisələrin qurulmasına, mədəni və dini abidələrin bərpasında iştiraka hazırıq. Macarıstan bankı investorlarımız üçün kredit xətti açıb, lazım gəlsə, bu maliyyə genişləndiriləcək. Qaz təchizatı ilə bağlı da danışıqlar aparırıq. “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə bağlı marağımızı ifadə etmişik. Biz enerjinin diversifikasiyasında maraqlıyıq. Texniki danışıqlar artıq başlayıb. Bu gün kənd təsərrüfatı, su təsərrüfatı sahəsində sənədlər imzaladıq”.
Bu arada bəlli olub ki, İtaliya şirkətləri də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələrdə iştirak etmək arzusundadır. Bu məsələ “Cənub Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurasının 8-ci iclası çərçivəsində İtaliyanın ekoloji keçid məsələləri üzrə nazir müavini Vannia Qava və TAP AG şirkətinin icraçı direktoru Luka Şieppatinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətlərinin Azərbaycanda keçirdiyi görüşlərdə əsas müzakirə mövzularından biri olub. Serbiyanın Azərbaycandakı səfiri Draqan Vladislavliyeviç də maraqlı açıqlama verib: "Bu il Serbiya hökuməti Azərbaycanın azad olunmuş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və quruculuq layihələrinə ölkəsinin tikinti şirkətlərini cəlb etməyi nəzərdə tutur. Azərbaycanla iqtisadi və ticari əməkdaşlıqdan əlavə, Serbiya həm də enerji, turizm, mədəniyyət, təhsil, idman kimi sahələrdə əməkdaşlığı daha da genişləndirməyə çalışacaq. Konkret olaraq iqtisadiyyat və ticarətlə bağlı mövcud olan layihələr çərçivəsində əməkdaşlığı davam etdirmək və gücləndirmək nəzərdə tutulur ki, bunun bir vasitəsi də işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpa və yenidənqurma işlərinə Serbiyanın tikinti şirkətlərini cəlb etmək ola bilər”. İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahian da bəyan edib ki, Azərbaycanın azad olunmuş torpaqlarında İran şirkətləri yaxın zamanlarda konkret layihələrlə işə başlayacaq. Rusiyanın Azərbaycandakı səfiri Mixail Boçarnikov isə qeyd edir ki, indiyədək Rusiyanın 14 şirkəti Azərbaycanın azad olunmuş ərazilərində bərpa layihələrində iştirak etmək üçün müraciət edib: “Ötən il Rusiyanın Azərbaycana 50-dək şirkətin iştirak etdiyi iki işgüzar missiyası həyata keçirilib. Həmin missiyaların gündəliyində Rusiya şirkətlərinin Qarabağdakı layihələrdə iştirak etməsi mühüm yer tutub”. Çinin Azərbaycandakı səfiri Qo Min da bildirib ki, Çin şirkətləri azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən işlərdə, xüsusilə də sənaye parklarında istehsalın yaradılmasında iştirak etməkdə maraqlıdır. Diplomat Çin şirkətlərinin Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa işlərində fəal iştirak etdiyini vurğulayıb. Belə ki, “Huawei” şirkəti Qarabağda “ağıllı kənd” və “ağıllı şəhər”lərin yaradılmasında iştirak edir: “Əminəm ki, ikitərəfli münasibətlərimiz inkişaf etdikcə, daha çox Çin şirkəti azad edilmiş ərazilərin bərpasında iştirak edəcək”. Ukraynanın dövlət başçısı Volodimir Zelenski də bu günlərdə qeyd edib ki, ölkəsi azad olunmuş ərazilərdə bərpa işlərinin aparılmasında iştirak etmək fikrindədir. Azad edilmiş ərazilərdə bərpa işlərində iştirak etmək istəyən Böyük Britaniya şirkətlərinin siyahısı artıq Azərbaycan tərəfinə təqdim edilib. Bundan başqa, məlumdur ki, bu ölkənin BP şirkətinin investisiyası hesabına Zəngilan-Cəbrayıl zonasında 240 MVt gücündə günəş elektrik stansiyasının tikintisi həyata keçiriləcək. Hazırda azad edilmiş ərazilərdə İtaliya, Türkiyə, Çin, İsrail, Böyük Britaniya, Rusiya və digər ölkələri təmsil edən şirkətlər fəaliyyət göstərir. Onların sırasının tezliklə əhəmiyyətli dərəcədə artması gözlənilir. Bundan başqa, çoxsaylı yerli şirkətlər də azad olunmuş ərazilərdə abadlıq-quruculuq işlərində yaxından iştirak edirlər. Azərbaycanda İxracın və İnvestisiyaların Təşviqi Fondunun (AZPROMO) son məlumatına əsasən, işğaldan azad olunan ərazilərdə fəaliyyət göstərmək istəyən sahibkarların sayı 1 000-nə çatıb ki, onların 300-dən çoxu xarici ölkələrdən daxil olan müraciətlərdir. Xarici ölkələrdən daxil olan müraciətlərin 60-dan çoxu Macarıstanın payına düşür. Bura həm investisiya, həm də podradçı layihələri daxildir. Ümumiyyətlə isə, yaxın tezlikdə azad olunmuş ərazilərdə bərpa işlərində iştirak etmək istəyən şirkətlərin sayının əhəmiyyətli dərəcədə artması gözlənilir.
Tahir TAĞIYEV
