Məlum olduğu kimi, ABŞ prezidenti Co Baydenin təşəbbüsü ilə dekabrın 9-10-da onlayn formatda “Demokratiya zirvəsi” adlı sammit keçiriləcək. Ümumilikdə, sammitə 109 ölkə dəvət olunub. Siyahıya nəzər yetirdikdə bu dövlətlərin hansı kriteriya ilə seçildiyi ciddi sual doğurur.
Sammitə dəvət olunan ölkələrə selektiv münasibət, ABŞ-la münasibətlərində problemlər olduğuna, müstəqil siyasət yürütdüklərinə görə bir sıra demokratik ölkələrin siyahıdan kənarda qalması artıq beynəlxalq miqyasda ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib. Bu hal, eyni zamanda, Bayden administrasiyasına qarşı ittihamlara səbəb olub. Çünki ölkələrə ikili standartlar əsasında, selektiv şəkildə yanaşma ABŞ-ın ədalətli dövlət olmasının üzərinə yeni kölgə salır. ABŞ-ın demokratiya anlayışını monopoliyaya götürməsi və əlahiddə seçim səlahiyyətinə malik olduğunu açıq nümayiş etdirməsi bu mənada dünyada birmənalı qarşılanmır. Hesab edilir ki, Ağ Evin demokratiyaya və onun yayılmasına belə ayrıseçkilik mövqeyindən yanaşması demokratik prinsiplərə ziddir. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) rəsmisi Cao Licien məsələ ilə bağlı bildirib ki, Birləşmiş Ştatların Qərb tərzi demokratiya modellərini başqa ölkələrə yaymağa və "demokratiya"dan özünün qlobal strategiyasını, geosiyasətini reallaşdırmaq üçün alət kimi istifadə etməyə çalışması özlüyündə demokratik dəyərlərin ən böyük məhvidir: "Demokratiya hər hansı bir ölkənin patenti deyil, o, bəşəriyyətin ortaq dəyəridir". Cao Licien əlavə edib ki, demokratiyanın forması və ona nail olmaq yolu vahid deyil, heç bir ölkənin də demokratiyanı müəyyənləşdirmək və mühakimə etməyi inhisara almaq hüququ yoxdur. Çinlə yanaşı, dünyanın bir çox ölkəsində də ABŞ-ın subyektiv xarakter daşıyan demokratiya siyasətinə, ölkələr arasında fərqləndirmələr etməsinə narazılıqlar artır. Bu da səbəbsiz deyil. Ekspertlər bildirir ki, bu sammitə ABŞ-ın Rusiya və Çinə qarşı geosiyasi mübarizəsi, dünyadakı strateji nöqtələrdə ona sərf etməyən siyasi rejimlərə qarşı apardığı “demokratiya” siyasəti kontekstində yanaşılmalıdır. Yaxın Şərq Demokratiya Layihəsi üzrə tədqiqat direktoru Emi Hazron bu xüsusda qeyd edir: “Aydındır ki, Çinə qarşı mübarizə ilə bağlı strateji mülahizələr Hindistan və Filippin kimi Çinin qonşuluğunda yerləşən çox problemli, geri dönmüş demokratiyaları dəvət etməkdə rol oynayır”. Bu fikirlər məsələnin mahiyyətinin üzə çıxmasında az rol oynamır.
ABŞ-ın sammitə dəvət etdiyi daha bir ölkə Ermənistandır. Bu ölkədə, ümumiyyətlə, demokratiyanın zərrəsi belə mövcud deyil. Ölkənin keçmiş prezidentlərinə qarşı saysız-hesabsız cinayət işləri açılan, müxalif heç bir fikri yaxına buraxmayan və sərt şəkildə cəzalandıran, terrora dəstək verən Ermənistan ABŞ-ın gözündə “demokratiya zirvəsi”nə ucalacaq məqamda dayanıb. Ağ Ev Ermənistanın 30 il ərzində Azərbaycana qarşı törətdiyi hərbi cinayətləri də nədənsə nəzərə almayıb. Hazırda parlamentli respublika adı altında erməni hakimiyyəti bütün rəqiblərinə qarşı pressinq aparır. Yeri gəlmişkən, bu yaxınlarda BMT-nin İnsan Haqları Komitəsi Ermənistanda sərbəst toplaşma azadlıqlarının əsassız məhdudlaşdırılması, dinc nümayişlərə polis müdaxiləsi və nümayişçilərin qanunsuz olaraq uzunmüddətli saxlanmasından narahatlığını ifadə edib. Komitənin sözügedən məsələ ilə bağlı bəyanatında bildirilir ki, BMT ekspertləri Ermənistana aksiyalar zamanı polisin sayını azaltmağı və həddən artıq güc tətbiq olunaraq həbslərin həyata keçirilməsi barədə faktları araşdırmağı tövsiyə edib. Komitə Ermənistanı daxili qanunvericiliyin BMT-nin hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən güc və odlu silahın tətbiq olunması üzrə Əsas Prinsiplərinə tam uyğunlaşdırılmasını təmin etməyə çağırıb. Məhkəmə hakimiyyətinin asılılığına gəldikdə, komitə icra və qanunverici hakimiyyətin hakim və prokurorların təyinatı və azad edilməsi prosesinə təsirindən narahatdır. Komitə Ermənistan hökumətinə hakim və prokurorları istənilən təzyiq formasından və müdaxilədən qorumağı və onların təhlükəsizliyini təmin etməyi tövsiyə edib. Bütün bunlar Ermənistanın demokratiyadan nə qədər uzaq olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Amma ABŞ, nədənsə, bunları nəzərə almaq istəmir.
O da məlumdur ki, NATO üzvü olmaq üçün tələb edilən kriteriyalardan biri də insan haqları və qanunun aliliyinə sadiqlikdir. NATO üzvü olan, Avropa İttifaqına namizəd sayılan Türkiyənin “demokratiya zirvəsindən” kənarda qalması və guya müvafiq kriteriyalara cavab verməməsinə dair iddia, bu mənada, sadəcə absurddur. Eyni sözləri sammitə dəvət almayan Macarıstan barədə də demək olar. Bu bir daha təsdiqləyir ki, “demokratiya zirvəsində” iştirak edən dövlətlərin siyahısı obyektiv deyil. Əslində, ABŞ-ın özündə demokratiya ilə bağlı vəziyyətə nəzər salmaqla əsl məsələdən xəbər tutmaq olar. Son seçkilər və ondan sonrakı proseslər, Donald Trampın seçkilərin saxtalaşdırıldığını bildirməsi, onun nəticələrini tanımaması, sabiq prezidentin sosial mediaya çıxışlarının bloklanması, eyni zamanda Ferqyusonda baş verən iğtişaşlar və digər hadisələr ABŞ-da demokratiyanın iflasından xəbər verir.
Tahir TAĞIYEV
