Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişafının sürətləndirilməsi üçün dövlət tərəfindən bugünə qədər geniş həcmli tədbirlər görülüb, müvafiq proqramlar, strategiya və konsepsiyalar qəbul edilərək reallaşdırılıb. O da mühüm faktdır ki, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi üzrə xeyli sayda dövlət dəstəyi mexanizmləri işlənib hazırlanıb və reallaşdırılıb. Bunlara konkret misal kimi regionların inkişafı, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarının dəstəklənməsi məqsədilə iri infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi, lizinq yolu ilə texniki təminatın təşkil edilməsi, gübrələrlə təchizat sisteminin yaradılması, inşaat, turizm, informasiya texnologiyaları sektorunda atılan addımları, biznes layihələri üzrə güzəştli kreditlərin verilməsini və digər stimullaşdırıcı tədbirləri göstərmək olar.
Bütün bunların nəticəsidir ki, cari ilin ilk 8 ayında Azərbaycan 1 milyard 580 milyon dollarlıq qeyri-neft məhsulları ixrac edib. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 37,1 faiz çoxdur. Qeyri-neft ixracatının strukturu göstərir ki, Rusiya və Türkiyə aparıcı mövqeyini qoruyub saxlasa da, İsveçrə və ABŞ kimi inkişaf etmiş ölkələr Azərbaycanın neftdən kənar sektorundan məhsul alan ilk beşliyə daxil olub. Hazırda ölkəmizdə qeyri-neft sektorunda istehsal edilən bəzi məhsullar dünyanın bir sıra ölkələrinə ixrac edilir. “Made in Azerbaijan” adı altında istehsal və ixrac olunan məhsullar dünya bazarında layiqli yerini tutmaqdadır. Bu məqsədlə xarici ölkələrdən ixrac ediləcək məhsullara sifarişlərin qəbul edilməsi ilə bağlı “Azeksport” portalı fəaliyyət göstərir. Bu isə Azərbaycan məhsullarını dünya ölkələrinə tanıtmaqda mühüm rol oynayır. Amma bu istiqamətdə problemlər də mövcuddur. Məsələn, ixrac bazarının şaxələndirilməsinə ciddi ehtiyac var. Ölkəmizdə bir çox rəqabətqabiliyyətli kənd təsərrüfatı və aqrar sektor məhsullarının artırılması potensialından zəif istifadə olunur. Bunun əsas səbəbi belə məhsulalrın ixrac bazarının coğrafiyasının məhdud olmasıdır. Məhz buna görə də bu sahədə ixrac potensialının daha obyektiv qiymətləndirilməsi və səmərəli ixrac istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi problemləri həll edilməlidir.
İndilikdə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, qeyri-neft sektoru üzrə Rusiya hələ də əsas bazardır. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov məsələ ilə bağlı qeyd edib ki, qeyri-neft ixracatımızın üçdə biri Rusiyanın, təxminən 30 faizi isə Türkiyənin payına düşür: “Mövsümlə bağlı olaraq, Rusiyaya ixrac edilən kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmi artıb. Növbəti aylarda, Türkiyə də daxil olmaqla, qeyri-MDB ölkələrinə daha çox məhsulun ixrac olunacağı gözlənilir. Digər tərəfdən, Türkiyədən qeyri-neft məhsullarımıza sifarişin həcmində artımlar var. Qeyd edək ki, bu ilin mart ayından etibarən Azərbaycanla Türkiyə arasında 15 əsas mal qrupu üzrə preferensial (seçim) ticarət rejimi qüvvəyə mindi. Bu isə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinə müsbət təsir göstərir. Bütövlükdə, iki ölkə arasındakı mövcud 4,5 milyard dollarlıq ümumi ticarət dövriyyəsini 2023-cü ilədək 15 milyard dollara çatdırmaq hədəflənir. Artımda digər səbəb qeyri-neft ixracatının strukturunda baş verən dəyişikliklərdir. Belə ki, bu ilin ilk 8 ayında qeyri-neft ixracında qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar 1,5 dəfə, pambıq iplik 3,1 dəfə, şəkər 2,2 dəfə, kimya sənayesi məhsulları 68 faiz, pambıq lifi 88,5 faiz, alüminium və ondan hazırlanan məmulatlarda isə 45 faiz artım olub”. Ekspertin sözlərinə əsasən, son 5 ilin statistikası göstərir ki, pandemiyanın təsir etdiyi 2020-ci il istisna olmaqla hər il əvvəlki ilə nisbətən qeyri-neft ixracatında artım qeydə alınıb: “2016-cı ildə 1 milyard 237 milyon dollar olan qeyri-neft ixracatı 2017-ci ildə 1 milyard 538 milyon dollar, 2018-ci ildə 1 milyard 689 milyon dollar, 2019-cu ildə 1 milyard 954 milyon dollar, 2020-ci ildə isə 1 milyard 900 milyon dollar olub. Bütövlükdə, son statistika göstərir ki, “lock-down” tədbirlərinin tətbiq olunmadığı müddətdə qeyri-neft sektoru istehsal və ixrac imkanlarını artırmaq potensialına malikdir. Bu baxımdan, pandemiya davam edən aylarda da real sektorda sərt karantin tədbirlərinin tətbiq olunmaması məqsədəuyğundur. Bu ilin ilk 8 ayında artım tempini nəzərə alsaq, 2021-ci ildə qeyri-neft ixracının ilk dəfə 2 milyard dollardan çox olacağı gözlənilir”. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ixrac bazarının şaxələndirilməsi də burada ön planda yer almalıdır. Hazırda qarşıda qoyulan əsas vəzifə qlobal iqtisadi mühitdə xam neft, təbii qaz ixracının verdiyi maliyyə imkanlarından bəhrələnərək, geniş çeşidli, dayanıqlılıq və rəqabətqabiliyyətlilik meyarlarına söykənmiş qeyri-neft malları ixracı potensialının yaradılmasıdır. Düzdür, ölkənin aqrar məhsul ixracından əldə etdiyi gəlir neft-qaz ixracının gətirdiyi gəlirlə müqayisədə xeyli az olsa da, ekspertlər hesab edir ki, gələcəkdə iki istiqamətdə gəlirlərin bərabərləşməsi mümkündür. Amma bunun üçün ixrac bazarlarının şaxələndirilməsi, meyvə-tərəvəz və digər aqrar məhsulların ixracında Rusiyadan asılılığa son qoyulmalıdır. Nəzərə alınmalıdır ki, azad edilmiş ərazilərdə əsas etibarı ilə aqrar məhsulların istehsal potensialı olduqca yüksəkdir. İndiki halda Rusiya bazarı Azərbaycanın aqrar məhsullarının ixracı üçün böyük imkanlar yaratsa da, bir bazardan asılılıq həm də problem yaradır. Rusiyanın bir müddət əvvəl Azərbaycandan pomidor idxalına qoyduğu qadağa da bunun təsdiqidir. Sonradan ixrac, demək olar ki, tam bərpa edilib, amma vaxtaşırı bu cür problemin yaranması Azərbaycanda iqtisadiyyat, yerli sahibkarlar üçün böyük çətinliklər törədir. Ekspertlərə görə, Azərbaycan aqrar məhsullarının Yaxın Şərqə ixracını genişləndirə, eləcə də Avropaya ixrac edə bilər. Ölkənin aqrar məhsullarının ixracının 20-30%-nin ərəb ölkələrinin payına düşməsi Azərbaycan üçün mühüm yenilik ola bilər. Bu mənada, Azərbaycan öz məhsullarının ərəb bazarlarında geniş təqdimatını etməlidir. Bu işi həyata keçirmək üçün isə vaxt lazımdır. Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan məhsulları bir müddət sonra ərəb bazarlarında yerini tuta biləcək, çünki bu məhsullar çox keyfiyyətlidir. Azərbaycan məhsullarının Avropa İttifaqı ölkələrinə ixracı da təmin edilə bilər. amma bu istiqamətdə proseslər tezləşməlidir.
Tahir TAĞIYEV
