Azərbaycanın dəfələrlə irəli sürdüyü təklifə rəğmən, Ermənistan ölkəmizlə sərhədlərin müəyyən edilməsi, sülh müqaviləsinin imzalanması prosesini uzadır. Amma bundan ən çox zərər görən də elə ermənilərin özləridir. Hər halda, sərhəddə yerləşən erməni kəndlərinə nəzər salmaqla bunu görmək olar. Məlumatlara görə, Azərbaycanla sərhəddə erməni kəndlərinin vəziyyətinin acınacaqlı olması ilə bağlı daha bir narazılıq yayılıb. Zod yatağının yerləşdiyi Şişqaya kəndinin (ermənilər “Geqamasar” adına dəyişdirib) başçısı Akop Avetyan erməni mediasına açıqlamasında hakimiyyətin sanki sərhəd kəndlərin əhalisini unutduğunu bildirib.
O deyib ki, kəndləri Basarkeçər bələdiyyəsinə birləşdirmək istəyirlər: “Bizim bələdiyyədə 18 kənd birləşib. Ancaq indi deyirlər ki, bu azdır və bizi Basarkeçər (ermənilər Vardenis deyir ) şəhər bələdiyyəsinə birləşdirmək istəyirlər”. O iddia edib ki, bələdiyyəyə diqqət və qayğı yoxdur, kəndlilər taleyin ümidinə buraxılıb. Kəndlilər də buna görə köçüb gedəcəklər. Qazaxın işğal altında olan Əskipara kəndində də maraqlı vəziyyət müşahidə edilir. Burada ucaldılan bayraq dirəyi ilə bağlı erməni tərəfində diqqətçəkən iddialar gəzir. Erməni mənbələr dirəyin Azərbaycan bayrağının asılması üçün hazırlandığını yazır. Ehtiyatda olan erməni polkovnik-leytenant Razmik Qriqoryan bu xüsusda bildirir ki, dostu bayraq dirəyinin fotosunu ona göndərib: “Bayraq dirəyinin məqsədini kənddə yaşayanlardan soruşub. Bildiriblər ki, dirək bir neçə gün öncə qoyulub. Proses Tavuşa çatdı, dirəkdə Azərbaycan bayrağı dalğalanacaq”. Qeyd edək ki, Rusiya hərbçiləri də Əskipara kəndinə yerləşdirilib. Onların gəlişinin Qazaxın 7 kəndi istiqamətində sərhədin delimitasiyası prosesi və o istiqamətdən keçəcək kommunikasiya marşrutu ilə bağlı olduğu ehtimalı var. Onu da qeyd edək ki, Ermənistanın sərhəd kəndlərinin əksəriyyətinin düşdüyü acınacaqlı vəziyyət əhalinin kütləvi köçü ilə müşayiət olunur. Ölkəmizlə həmsərhəd olan kəndlər uzaqdan sanki xarabalığı xatırladır. Artıq bu kəndləri taleyin ümidinə buraxan Ermənistan hökuməti sanki onları biryolluq unudub. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Ləkətağ kəndi istiqamətində yerləşən Ermənistanın Ərəfsə (ermənilər bura Arevis deyir) kəndi də öz acınacaqlı halı ilə bunu təsdiq edir. Kəndin küçələrindəki cığırları ot basıb. Yolların kələ-kötür, səliqəsiz relyefi ümumiyyətlə bura uzun illərdir insan ayağının dəymədiyini göstərir. Təmirsiz binalar, damları uçuq evlər, suya həsrət qalan dağılmış bulaq, yarıuçuq tikililər XXI əsrdəki erməni kəndlərinin real simasına çevrilib. İnsansız küçələrdə arada gözə dəyən köhnə, nimdaş geyimli, kasıb ermənilərin üzlərində isə miskinlik və çarəsizlik var. Cansıxıcı kəndin ərazisində dağılmış evlərin sayı abad binalardan dəfələrlə çoxdur. Əksər kəndlər məhz bu durumdadır.
Erməni siyasi şərhçi Tevos Arşakyan bildirir ki, Ermənistan və erməni xalqına artıq heç nə kömək edə bilməyəcək: “Azərbaycanla sərhəddə olan bütöv kəndlərimiz boşalıb. Oranın sakinləri qaçıb Rusiyaya gediblər. Gənc ermənilər Rusiyada öz ailələrini quracaqlar. Ermənistanda iş yox, heç bir perspektiv yoxdur. Gənclər buradan başlarını götürüb qaçırlar. Hökumət isə yaxın illər üçün Ermənistanda demoqrafik vəziyyətin yaxşılaşdırılması strategiyasından danışır. Bu absurddur”. O, həmçinin, Azərbaycanla həmsərhəd olan erməni kəndlərinin praktiki olaraq boş qaldığına dair sübutlar da təqdim edib: “Hamı evlərini qoyub çıxıb gedir. Bu kəndlərin sakinləri bizdən çox şey bilirlər və onlar başa düşürlər ki, bütün bu ərazilər Azərbaycan tərəfinə veriləcək”. Ukraynanın “Kiyevo-Mogilyanskaya akademiya” milli institutunun britaniyalı professoru Taras Kuzio bildirir ki, bütün bunlardan xilas ola bilmək üçün erməni tərəfi Azərbaycanla razılığa gəlməlidir:”Ermənistan Azəbaycanla sərhədlərin delimitasiyası və sülh müqaviləsinin imzalanmasına razılıq versə, həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ilə sərhədlər yenidən açılacaq, bu isə ona iqtisadi baxımdan böyük imkanlar yaradacaq. Ermənistan keçmiş müttəfiq ölkələrin sərhədini Azərbaycanla beynəlxalq sərhəd qismində, o cümlədən Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi qəbul etsəydi, iqtisadi artım və ticarət artımı böyük qazanc gətirərdi”. Kuzio onu da qeyd edib ki, son 3 onillik ərzində Ermənistan yalnız Rusiya və İranla ticarətə bel bağlayıb, bu isə korrupsiya, durğunluq və əhalinin ölkəni tərk etməsinə aparan faciəyə səbəb olub. Bunu “Joxovurd” nəşri də xüsusi olaraq vurğulayır. Qəzet yazır ki, təkcə son 1 ildə Ermənistan 1 milyard 370 milyon dollar borc toplayıb: “İqtisadiyyatın vəziyyəti pisdir, borc da artır və bu, ağır yük olacaq. İyun ayının sonuna olan vəziyyətə əsasən, Ermənistanın dövlət borcu, təxminən 9 milyard dollara çatıb. Bu məbləğdən 1 milyard 370 milyonu yalnız son 1 ildə formalaşıb. Ermənistan, demək olar, 29 il ərzində 7 milyard 403 milyon dollar borc toplayıb, təkcə son 1 ildə isə bu hakimiyyət Nikol Paşinyanın başçılığı altında borcu 1 milyard 370 milyon dollar artırıb. Üstəlik, həm daxili, həm də xarici borc artır”. Müharibənin nəticələri də ölkənin iqtisadi və sosial vəziyyətinə təsir göstərməkdə davam edir. Ermənistanın iqtisadi inkişafının yeganə yolu qonşuları ilə siyasi və iqtisadi münasibətləri normallaşdırmaqdır. Əks təqdirdə, böhran idarəolunmaz hala gələcək. "Moody's" beynəlxalq reytinq agentliyi isə bu fonda Ermənistanın çətin vəziyyətdən çıxması üçün çıxış yolunun məhz qonşularla normal münasibətlərdən keçdiyini bildirib. Beynəlxalq reytinq agentliyi Ermənistan iqtisadiyyatının inkişaf prespektivlərini qonşu ölkələrlə gərginliyi aradan qaldırmaqda görür. Dünya miqyasında hesab edilir ki, Azərbaycanla sülh müqaviləsi, sərhədlərin demarkasiya və delimitasiyası, regionda kommunikasiya xətlərinin açılması, o cümlədən regionun bütün ölkələri üçün çox əhəmiyyətli Zəngəzur dəhlizinin reallaşması Ermənistanın iqtisadi inkişafı üçün əsas şərtdir.
Ramil QULİYEV
