Əfqanıstanda hakimiyyətə gələn “Taliban” ölkə iqtisadiyyatı üzərində də nəzarəti ələ alıb. Hazırda maraq doğuran məsələ dünyada ən böyük narkotik istehsalçılarından biri olan Əfqanıstanda qeyd edilən istiqamətdə vəziyyətin bundan sonra necə olacağıdır.
Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “RİA Novosti” portalı yazır: “Taliban” narkotik maddələrin istehsalının dayandırılacağını bildirir. “Taliban” hərəkatının nümayəndəsi Dabihulla Mücahid bu xüsusda bəyan edib: "Nə narkotik maddə istehsalı olacaq, nə də qaçaqmalçılıq. Əfqanıstan artıq xaşxaş becərən ölkə deyil". Belə vədlər əvvəllər də səsləndirilib. 2000-ci illərdə islamçılar xaşxaş becərilməsini yasaqlamışdılar. Narkotik maddə yetişdirilən sahələri isə məhv etmişdilər. Və narkotik maddə dövriyyəsi, həqiqətən də, məhdudlaşmışdı. Ancaq ABŞ Əfqanıstana girəndən sonra silahlılar hakimiyyəti itirdilər və beləliklə, tiryək, heroin, metamfetamin ticarəti yenidən çiçəkləndi. BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlığa Nəzarət üzrə İdarəsi (UNODC) Əfqanıstanı dünyanın nəhəng tiryək istehsalçısı hesab edir. Keçən il bu ölkədə xaşxaş istehsalı 37 faiz artıb. Bitkinin ümumi əkin sahəsi 263 min hektar təşkil edib ki, bu da mütləq rekorddur.
UNODC-un hesablamalarına görə, Əfqanıstan narkotik maddə ticarətindən illik 400 milyon dollar gəlir əldə edir. Uzun illər bu sahə ölkənin əsas gəlir mənbəyi olub. Ancaq son illərdə vəziyyət dəyişib – islamçılar öz iqtisadiyyatını şaxələndirməyə başlayıb. “Taliban” qruplaşmasının əsasını qoyan molla Ömərin oğlu, hərəkatın liderlərindən biri Məhəmməd Yaqub başqa gəlir mənbələri axtarmağa çağırıb. Və silahlılar məqsədyönlü şəkildə mineral resurslarla zəngin bölgələri ələ keçirməyə başlayıblar. Əfqanıstanda faydalı qazıntılar – mis, boksit, dəmir filizi, mərmər, az tapılan yüngül metallar çoxdur. Qızıl da var. Və bütün bunlar bir neçə trilyon dollar dəyərində hesablanır. Bəzi faydalı qazıntı yataqlarına indiyə kimi toxunulmayıb. Silahlıların əlinə keçən yataqlar illik 460 milyon dollar gəlir gətirə bilər. "The Financial Times" jurnalistlərinin verdiyi məlumata görə, bu təbii resursların əsas alıcıları, əsasən Çin, Pakistan və BƏƏ şirkətləridir. Bu ilin may ayında BMT-dən bildirildiyinə görə, “Taliban”ın illik gəliri 300 milyondan 1,6 milyard dollara qədərdir. Təkcə keçən il taliblər vergidən 160 milyon dollar pul toplayıblar. Qruplaşma əyalətləri ələ keçirməklə yerli xəzinəni boşaldıb, silah və zirehli texnikanı mənimsəyib, eləcə də müəssisələrdən və əhalidən xərac toplayıb. Taliblər nəzarət etdikləri ərazilərdə kommunal xidmətlərə görə 10 faizlik vergi tətbiq ediblər (təkcə elektrik enerjisindən illik 2 milyon dollar əldə olunub). Onlar yüklərin tranziti üçün xərac tələb edir, hər bir biznes sahəsinə müdaxilə etməyə çalışırlar. Yanacaq, siqaret, qida məhsulları, dərman, ilkin tələbat mallarının tədarükü isə ayrıca nəzərdən keçirilməli mövzudur. Bütün bunlarla yanaşı, “Taliban”a xaricdən də yardım olunur. Fars körfəzi ölkələri – Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətərdəki xüsusi sponsorlardan ildə 500 milyon dollar vəsait daxil olur”.
Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədri Nikolay Patruşev də Əfqanıstanda hələ də narkotikin yetişdirilməsinin artmaqda olduğunu bildirir: “Son 20 il ərzində ABŞ Əfqanıstanda qlobal narkotik laboratoriyası yaradıb. Ölkədə tiryək istehsalı 40 dəfədən çox artıb, Əfqanıstan dövlətinin inkişafı isə onilliklərlə geriyə atılıb”. Onun sözlərinə görə, Amerika qoşunlarının mövcudluğu zamanı Əfqanıstanda terror hücumlarının sayı sürətlə artıb. O qeyd edib ki, bir çox terror təşkilatları Əfqanıstan torpaqlarını baza hesab edir. Təhlükəsizlik Şurasının sədri əlavə edib ki, ABŞ Əfqanıstanda iyirmi illik hərbi-siyasi mövcudluğu dövründə narkotik maddələrin alveri ilə mübarizə aparmaq əvəzinə, qlobal miqyasda narkotik laboratoriyası yaratmaq layihəsini həyata keçirib: “Qərb heç vaxt Əfqanıstan ordusun, polisinə və xüsusi xidmət orqanlarına hərbi biliyi öyrədə bilmədi. Mənəvi və psixoloji cəhətdən korlanmış hərbi qüvvələr döyüşmədən təslim oldu”.
Narkotik maddələrin qanunsuz dövriyyəsi və qaçaqmalçılığı ilə məşğul olan transmilli cinayətkar qrupların Avropa ölkələrinə keçmək üçün Azərbaycan ərazisindən tranzit maşrut kimi istifadə etməsi də sirr deyil. Lakin bu hal Azərbaycan ərazilərinin işğal altında qaldığı müddətdə baş verib. Əfqanıstan-İran-Dağlıq Qarabağ marşrutu ilə ermənilər sayəsində daim narkotik daşınıb. Azərbaycanın, həm də dünya ictimaiyyətinin nəzarətindən kənar qalan Əfqanıstan-İran-Dağlıq Qarabağ marşrutu ermənilərə xeyli vəsait qazandırıb. Lakin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və İranla sərhədləri üzərində nəzarəti tam bərpa etməsi vəziyyəti kökündən dəyişib. Artıq Əfqanıstan-İran-Dağlıq Qarabağ marşrutu yoxdur və bu xətlə dünyaya narkotik paylanılmır. Bu, həm də Azərbayanın dünya ictimaiyyəti üçün ən böyük xidmətlərindən biridir.
Tahir TAĞIYEV
