Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il və bu ilin 11 yanvar tarixli üçtərəfli bəyanatlarından irəli gələn öhdəliklərin icrası İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra regionda sülhün bərqərar olması, əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Lakin Azərbaycan bu öhdəliklərin icrası istiqamətində əməli addımlar atsa da, Ermənistan hələ də bəyanatlarda təsbit edilən bir sıra bəndlərin icrasına laqeyd yanaşır.
Üstəlik Ermənistan sülh prosesinə xələl gətirən addımlar atmaqda da davam edir. Azərbaycanla dövlət sərhədində, eləcə də Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdirildiyi Azərbaycan ərazisində ermənilər tərəfindən atəşkəs hallarının mütəmadi qaydada pozulması, minalanmış ərazilərin xəritələrinin indiyə qədər tam şəkildə ölkəmizə təqdim edilməməsi də bunun real sübutudur. Ermənistanın bu mövqe və addımları, Azərbaycanla yanaşı, üçtərəfli bəyanatlara imza atan digər dövlət kimi Rusiya tərəfindən də narazılıqla qarşılanır. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin məsələyə münasibəti də bunu təsdiq edir. Rəsmi Moskva bəyan edir ki, üçtərəfli razılaşmaların həyata keçirilməsi Rusiya Federasiyasının xarici siyasətinin qeyd-şərtsiz prioritetidir. Moskvada erməni həmkarı Ararat Mirzoyanla görüşündən sonra Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun açıqlamaları da qeyd edilənlərin növbəti təsdiqidir.
Lavrov bildirir ki, uzunmüddətli həll yalnız sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası ilə mümkündür: “Biz Ermənistan və Azərbaycan arasındakı bütün məsələlərin yalnız siyasi və diplomatik üsullarla həll edilməli olduğunu düşünürük. Uzunmüddətli həll yalnız sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası ilə mümkündür. Rusiya prezidentinin bununla bağlı təşəbbüsü hamıya məlumdur”. Onun sözlərinə görə, Rusiya bölgədəki kommunikasiyaların blokadadan çıxarılması üzrə üçtərəfli işçi qrupun işindən razıdır: “Moskva ümid edir ki, bu mexanizm regionun iqtisadi bərpasına kömək edəcək və uzunmüddətli rifah üçün möhkəm zəmin yaradacaq”. Hesab olunur ki, Rusiyanın üçtərəfli razılaşmaların şərtlərinin yerinə yetrilməsi ilə bağlı tələbləri bu sənədlərin icrasını sürətləndirə bilər. Məhz bu halda Ermənistanın sərhəd zonasında və digər istiqamətlərdə Azərbaycana qarşı yaratmaq istədiyi süni gərginliklərə də son verilməsi mümkündür. Belə vəziyyətdə regional əməkdaşlıq üçün real addımlar atıla bilər və Azərbaycan buna hazır olduğunu dəfələrlə ən yüksək səviyyədə bəyan edib. Ermənistan rəhbərliyi nəzərə almalıdır ki, sülh və əməkdaşlığa qarşı yönəlmiş istənilən cəhdi sonda iflasa məhkumdur. Çünki Ermənistanın Azərbaycana qarşı çıxmaq üçün əvvəlki qaydada nə gücü, nə də digər potensialı var. Elə Rusiyada da belə fikir hakimdir ki, Ermənistan düşdüyü çıxılmaz vəziyyətdən xilas olmaq üçün qarşıdurma əvəzinə əməkdaşlığa can atmalıdır. Üçtərəfli razılaşmaların icrası, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması, əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulması Ermənistanın düşdüyü ağır sosial-iqtisadi böhrandan xilas olmasının yeganə yoludur. Əks halda Ermənistanı daha böyük sosial-iqtisadi problemlər gözləyir. Ermənistan onu da diqqətdən qaçırmamalıdır ki, üçtərəfli razılaşmaların yerinə yetirilməsində Rusiya və digər dünya ölkələri də maraqlıdır. Çünki bu halda Qafqazda sülh və əməkdaşlıq üçün əlverişli zəmin yaranacaq. Bu da regionda əməkdaşlıq əlaqələrini genişləndirmək istəyən xarici dövlətlərin maraq dairəsindədir. Rusiyalı hərbi ekspert İqor Korotçenko bununla bağlı bildirir: "Üçtərəfli bəyanatda Ermənistan tərəfinin yerinə yetirməli olduğu öhdəliklər dəqiq əksini tapıb. Onlara əsasən, Ermənistan Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti altında olan ərazilərdən bütün silahlı birləşmələrini çıxarmalıdır. Nəqliyyat kommunikasiyalarını açması, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası prosesinə başlaması üçün, Rusiya tərəfindən də olmaqla, növbəti siyasi təzyiq tədbirlərindən istifadə edilməlidir”. Politoloqun sözlərinə görə, Ermənistan Azərbaycanı təxribata çəkmək istəyir. Belə ki, rəsmi Bakını sərhəd münaqişələrinə cəlb etməklə bunun sonradan daha böyük müharibəyə keçəcəyinə ümid edir: “Ermənistanın təxribatçı siyasətinə Azərbaycan tərəfindən əvvəl-axır müəyyən cavab veriləcək. Rəsmi İrəvan praktiki nəticələr çıxarmalıdır, çünki revanş yolu sonu olmayan yoldur”. Korotçenko əmindir ki, Ermənistan ictimaiyyətinin böyük hissəsi ötən ilin noyabrında düşdüyü vəziyyətə yenidən düşmək istəmir. Onun fikrincə, Ermənistanın siyasi elitası bundan dərs çıxarmalıdır: “Rəsmi İrəvanın bunu istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq, mehriban qonşuluq münasibətlərini qoruyub saxlamaq lazımdır. Bunun alternativi yoxdur”.
Rusiyalı ekspertin qənaətincə, əsas problem Ermənistanın 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatda üzərinə götürdüyü öhdəlikləri, eləcə də Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya liderlərinin yanvar ayında Moskva görüşündə əldə edilən razılaşmanın şərtlərini yerinə yetirmək istəməməsidir. Ekspert hesab edir ki, onillərlə yeritdiyi destruktiv siyasətini davam etdirən Ermənistan müharibədə məğlub olduqdan, ordusu darmadağın edildikdən sonra belə mövcud gerçəkliyi qəbul etmək istəmir: “Amma Qarabağ münaqişəsi artıq mövcud deyil, Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib. Ermənistan isə bunu qəbul etmək istəmir. Sülh sazişini imzalamaqdan boyun qaçırır və hərbi təxribatlarla məşğuldur”.
Nahid SALAYEV
