Bu gün Ermənistanın əsas istəklərindən biri regionda transmilli layihələrə qoşulmaqdır. Amma bunun üçün Ermənistanın Azərbaycanla münasibətlərini normallaşdırması əsas şərt kimi çıxış edir. Bu, Ermənistanın çoxdan qoşulmaq arzusunda olduğu “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinə də aiddir.
Qeyd edək ki, Rusiyadan Hindistana qədər uzanan “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizində Cənubi Qafqaz regionu mühüm yer tutur. İndiki halda regionda yalnız Azərbaycan “Şimal-Cənub” dəhlizinin həyata keçirilməsi istiqamətində zəruri addımlar atır. Xüsusən də Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xəttinin istifadəyə verilməsi “Şimal-Cənub” dəhlizinin reallaşmasında, eləcə də Azərbaycan vasitəsilə Rusiya və İran arasında ticarət dövriyyəsinin artmasında mühüm rol onayıb. Ancaq dəhlizin tam işə düşməsi üçün Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu Qəzvin-Rəşt dəmir yoluna birləşməlidir. Bunun üçün hazırda Rəştdən İran Astarasına dəmir yolu inşa edilir. Rəşt-Astara dəmir yolunun inşasına Azərbaycan da öz töhfəsini verməkdədir. Belə ki, Azərbaycanla İran “Şimal-Cənub” layihəsi çərçivəsində Rəşt-Astara dəmir yolu məntəqəsinin tikintisinin maliyyələşdirilməsini razılaşdırıb. Rəşt-Astara dəmir yolunun inşası üçün Azərbaycan İrana 500 milyon dollar kredit ayırmaq barədə qərar qəbul edib. Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu Çənub-Şərqi Asiya ölkələrindən Avropaya və əks istiqamətdə yüklərin daşınmasında əsas rol oynayacaq. Belə ki, “Şimal-Cənub” dəhlizinin dəmir yolu seqmenti tam hazır olduqdan sonra yüklər Hindistanın Mumbai limanından çıxaraq İranın Çabahar limanına daxil olacaq. Buradan yüklər qatarlara yüklənərək İran, Azərbaycan və Rusiya üzərindən birbaşa Şimali Avropaya, Finlandiya və Niderlandın limanlarına daşınacaq. Bu arada bəlli olub ki, İranın Çabahar Azad İqtisadi Zonası (AİZ) Ümumdünya Azad İqtisadi Zonalar Təşkilatına üzv olub. Mənzil-qərargahı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yerləşən təşkilata Asiyada, ABŞ və Avropada fəaliyyət göstərən azad iqtisadi zonalar daxildir. Çabahar AİZ-nin baş direktoru Əbdülrəhim Kordi bildirib ki, Çabahar limanı yalnız İran üçün deyil, regiondakı bütün dövlətlər üçün əhəmiyyətlidir: “Liman dünyadakı 10 ən böyük yükaşırıma imkanı olan limanlar sırasına daxildir. Bu liman vasitəsilə Asiya ilə Avropa nəqliyyat əlaqələri qurub ticarət dövriyyəsini artıra bilər. Limanın strateji xarakter daşıyan məntəqədə yerləşməsi ona qitələr arasında nəqliyyat əlaqəsi yaratmaq imkanı verib”.
Oman dənizi sahilində yerləşən limanın Hind okeanına çıxışı olmaqla yanaşı, Asiyanın 21 dövlətini, 800 milyon əhalisi olan Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropanı nəqliyyat əlaqəsi baxımından birləşdirir. Hazırda liman 8,5 milyon ton yükaşırımına malikdir. Çabahar limanında yaradılan AİZ idxal-ixrac əməliyyatlarının miqyas və həcmini artırır. Bu liman “Şimal-Cənub” dəhlizinin fəaliyyətində aparıcı rola malikdir. Cənub-Şərqi Asiya dövlətlərindən Çabahara daxil olan yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə Avropaya daşınacaq. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin həm formalaşmasında, həm də fəaliyyətində aparıcı rol oynayan dövlətlərdəndir. Çabahar limanı vasitəsilə Avropadan Asiyaya və əks istiqamətə daşınan yüklər məhz Azərbaycan üzərindən keçəcək ki, bu da ölkəmizin logistika mərkəzinə çevrilməsini şərtləndirir. Bu istiqamətdə Azərbaycanla İran arasında əməkdaşlıq əlaqələri mövcuddur. Azərbaycan dəhliz çərçivəsində lazımi işləri həyata keçirərək İranla dəmir yollarını birləşdirib, Bakıdan İranın sərhədinə kimi magistral yolu beynəlxalq standartlara uyğun olaraq yenidən qurub. Bakı Beynəlxalq Ticarət Limanının yükaşırma imkanı artırılıb. Ümumiyyətlə, “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizi Azərbaycan üçün olduqca mühümdür. Bu dəhliz vasitəsilə yalnız bir istiqamətdən deyil, iki istiqamətdən Avropaya və əks istiqamətə göndərilən yüklər tranzit olaraq ölkəmizin üzərindən daşınacaq. Birinci istiqamət Astara (Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə reallaşacaq. İkinci istiqamətdə isə Körfəz ölkələrindən İranın Bəndər Abbas limanına daxil olan yüklər yenə də Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə tranzit olaraq ölkəmizin ərazisindən Avropaya daşınacaq. Bu isə Azərbaycana külli miqdarda valyutanın daxil olmasını şərtləndirir. Hazırda Qafqazda “Şimal-Cənub” dəhlizində həlledici mövqe sahibi kimi Azərbaycan çıxış edir. Ölkəmiz dəhlizlə bağlı bir sıra vacib sınaqlara da start verib. Bir müddət əvvəl Finlandiyanın Helsinki şəhərindən Hindistanın Nava Şeva limanına göndərilən ilk konteyner blok qatarı Azərbaycan ərazisindən keçməklə təyinat nöqtəsinə çatıb. Konteynerlər multimodal üsulla – dəmir yolu, avtomobil və gəmi vasitəsilə daşınaraq Nava Şeva limanına çatdırılıb. İranda Rəşt-Astara dəmir yolu hazır olduqdan sonra qatarlar daha çox dəmir yolu ilə daşınmaları həyata keçirəcək. Dəhlizlə bağlı baş verənlər və Azərbaycanın burada rolu Ermənistanda ciddi narahatlıq yaradır. Ermənistan son 20 ildə bu dəhlizin onun ərazisindən keçməsinə çalışıb. Lakin bunun üçün heç adi infrastruktur belə qura bilməyib. Ötən illər ərzində Ermənistan İrandan magistral yol, dəmir yolu xətti çəkmək niyyətində olub. Amma bunların heç biri həyata keçməyib. Ermənistanın maliyyə və iqtisadi vəziyyəti bundan sonra da İran istiqamətində dəmir yolu və beynəlxalq standartlara uyğun avtomagistral çəkilişinə imkan vermir. Bununla belə, erməni tərəfi hələ də “Şimal-Cənub” dəhlizinə qoşulmaqda xüsusilə maraqlıdır. Ermənistanın “Şimal-Cənub” dəhlizinə qoşulmasını indiki şərtlər daxilində təmin edə bilən yeganə ölkə Azərbaycandır. Lakin bunun üçün Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımalı, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiya prosesinə başlamalı, ölkəmizlə sülh müqaviləsi imzalamalı, Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi prosesini sürətləndirməlidir. Bunlar olacağı halda Ermənistan Rusiya və İrana dəmir yolu vasitəsilə çıxış imkanı əldə edəcək, “Şimal-Cənub” Dəhlizinə qoşula biləcək. Digər tərəfdən, “Şərq-Qərb” nəqliyyat dəhlizinə inteqrasiya olunacaq Zəngəzur dəhlizi “Şimal-Cənub” dəhlizində yükdaşımaların da həcminə təsir göstərəcək. Ermənistan bütün bunları nəzərə almalı, Azərbaycanla münasibətlərini mümkün qədər tez normallaşdırmağa çalışmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
